شیخ رجبعلی محمدی

زندگینامه آیت الله رجبعلی محمدی        

1. سرگذشت:

آیه الله شیخ رجب علی(ره)، فرزند ملا محمد ابراهیم، فرزند ملا حسینعلی، فرزند علی مدد، متعلق به طایفه ایمو از قوم داخه است که خود از اقوام بزرگ مردم باغچار محسوب می شود. وی در سال ۱۳۱۸ در باغچار و در خانواده با دیانت و تقوا دیده به جهان گشود، جدش ملا حسینعلی، پدرش ملا محمد ابراهیم و همچنین دو عم گرامی اش ملا محمد یعقوب و ملا جمعه علی از شخصیت های علمی دینی و با نفوذ روزگار خود بوده و هر کدام در پرهیزگاری و رعایت تقوای الهی به نیک نامی شهرت داشتند.
آیت الله محمدی خواندن و نوشتن را در کودکی از پدرش مرحوم ملا محمد ابراهیم آموخت شخصیت او در همان آوان کودکی در خانواده علم و ادب شکل گرفت و آبدیده شد نخستین مرحله نوآموزی در محضر پدر، مسیر آینده عمر وی را تعیین کرد. قسمتی از سال های کودکی ایشان در باغچار سپری شد و سپس با اتفاق خانواده به تیرینکوت مهاجرت کردند؛ و سال های نوجوانی را در آنجا به سر برد. در آن جا نزد ملا عبدالله خطیب و ملا جان محمد و ملا عبدالوهاب، به تحصیل دانش ادبیات عرب پرداخت. کتب مقدماتی صرف و نحو را نزد این سه عالم اهل سنت فراگرفت.
در سال ۱۳۳۹ هجری شمسی به خدمت عسکری جلب شد. دوره دو سال عسکری را در لوای ۶۵ مُقُر و فرقه ۱۴ غزنی به سمت کاتب تُولَی هاوان و تحویل دار اسلحه، خدمت کرد. هنگام ترخیص به اعتبار شایستگی شخصیتی و اخلاقی که در دوره خدمت از خود نشان داده بود، اداره ترخیص تصدیق نامه ای به او اعطا نمود و در آن نوشت: «این شخص در هر اداره دولت اگر وظیفه داده شود، از عهده آن به طور کامل برآمده می تواند» به همین سبب پس از ترخیص از عسکری در سال ۱۳۴۲ هجری شمسی در مدیریت مکلفیت در مرکز ولایت ارزگان (ترینکوت) به عنوان کارمند رسمی مقرر و توظیف شد.
در خاطراتی که از وی به جا مانده خدمت در اداره مکلفیت را برای خودش فرصت مغتنم شمرده است؛ سرّ آن این است کسانی که در علوم دینی مدرس بودند برای امتحان مدرسی از والسوالی ها به آن اداره می آمدند و در صورت کامیابی در امتحان برای آن شخص سند معافیت از خدمت عسکری داده می شد به همین سبب آن کسان ناچار به مدت چند روز در تیرینکوت اقامت می نمودند. 
آیت الله محمدی در این باره گفته: «علمای که به مرکز ولایت می آمدند در مدت توقف آن ها در مرکز از شدت علاقه که به علم داشتم از بعضی از آن ها خواهش می کردم تا زمان که در مرکز حضور دارند از بعضی کتب علمی برایم درس بگویند». او در این اشتیاق وافر به کسب دانش از کسانی چون شیخ غلام علی موحدی اشترلی که از علمای بزرگ دایکندی بود یاد کرده که او از وی خواهش نموده تا هر وقت در مرکز حضور دارد برایش درس بگوید.
در اشتیاق آیت الله محمدی به کسب دانش کافی است به این خاطره توجه کنیم: بنا بر روایت جناب حاج ملا غلام رسول شریفی، وی در خاطرات خود گفته هنگامی که در اداره مکلفیت بودم شخصی آمد که هدفش از شرکت در امتحان و گرفتن سند معافیت از عسکری، رفتن به نجف برای ادامه تحصیل بود. محمدی گفته با آن شخص بیش از حد انتظارش مساعدت نمودم تا توانست سند معافیت به دست آورد. آن شخص بسیار خوشحال شد و گفت باید برای شما شیرینی خوب بدهم پرسیدم شیرینی من چه هست؟ آن عالم گفت یک اسب تیز رفتار خوب دارم آن را با کمال میل به شما تقدیم می کنم. گفتم یک اسب؟! آن شخص گفت: ۵ جریب زمنین دارم آن را به شما تقدیم می کنم. گفتم زمین؟! آن هم در قبال این خدمت بزرگ؟! آن شخص متحیر ماند و گفت پس چه کنم تمام دارایی ام همین است! به او گفتم چرا نمی پرسی که شرینی شما چیست؟ پرسید شیرینی شما چه هست؟ گفتم شیرینی من این است که هر وقت نجف رسیدی دعا کن من هم بتوانم برای ادامه تحصیل علم به حوزه علمیه نجف بیایم.
آیت الله محمدی در قسمتی از خاطراتش آورده است: «تمام همتم در تیرنکوت این بود که برای تحصیل علم به نجف بروم با این آرزو تا زمانی که در آنجا بودم با اینکه موظف حکومت بودم در اوقات فراغت نزد عالمان اهل سنت می رفتم و به فراگیری دانش ادامه می دادم و در ضمن به فکر رفتن به نجف نیز بودم تا آنکه خداوند برایم فرج عنایت کرد با اخذ پاسپورت خدمت در اداره حکومت را رها نمودم و همراه با خانواده به نجف مشرف شدم در حوزه علمیه نجف از کتاب حاشیه ملا عبدالله در منطق و از کتاب سیوطی در ادبیات، امتحان دادم و کامیاب شدم».
ایت الله محمدی در ادامه خاطرات از استادان و تحصیلات خود در نجف به ترتیب نام برده و گفته: «با حضور در درس های ادبیات مرحوم مدرس افغانی دوره تحصیلاتم در ادبیات عرب کامل شد؛ هر دو جلد کفایه الاصول مرحوم آخوند هروی را نزد آیة الله فیاض تحصیل نمودم دانش فلسفه را با خواندن شرح منظومه ملا هادی سبزواری و اسفار ملا صدرا، نزد آقای شیخ عباس قوچانی(ره) آموختم. دوره خارج اصول و مبانی استنباط را نزد آیت الله شیخ شمس الدین واعظی و آقای شیخ عباس قوچانی تحصیل کردم و همزمان به دروس خارج فقه آیت الله خوبی(ره) نیز حاضر می شدم».
وی میگوید: «همزمان با تحصیل به تدریس رو آوردم ادبیات عرب مشتمل بر صرف ،نحو معانی بیان و بلاغت را در مدرسه شیخ چمن اخلاقی و دیگر مدارس حوزه علمیه نجف تدریس می نمودم در کنار تدریس ادبیات به تدریس دانش منطق و دانش اصول و مبانی استنباط در تمام سطوح پرداختم و در همین زمان به عرفان نظری و عملی رو آوردم و کتاب های فصوص الحکم ابن عربی کتاب مصباح الانس حمزه فناری و شرح منازل السائرین عبد الرزاق کاشانی را تدریس کردم. در کنار تمرکز روی عرفان و تدریس متون درسی یادشده، به تدریس علم کلام و فلسفه نیز پرداختم».
آیت الله محمدی بنا به گفته خودش تمام کتاب های درسی و متون اصلی حوزه را در دانش های صرف، نحو، معانی، بیان، بلاغت، منطق، مبانی استنباط، عرفان نظری، عرفان عملی، کلام اسلامی و فلسفه تدریس داشته و در عرض آموزش این دانش ها تربیت و پرورش اخلاقی طلاب را نصب العین خود قرار داده است.
ایشان پس از شرح دوره کامل تحصیلات علمی حوزه و تدریس همزمان متون درسی و مهم، به بیان فواید آن دانش ها و شرح تأثیر آن ها در زندگی انسان پرداخته و گفته: «از تحقیقات در این علوم و مراجعه به مفاد این علوم، برای بنده این نتیجه حاصل شد که علم کمال نهایی برای افراد بشر است و سعادت که برای انسان حاصل می شود در سایه علم است چون بشر در مسیر تقرب به سوی خداوند و خالق عالم است اما مرتبه معرفت مقدم بر مرتبه عبادت است باید اول مبدا عالم را بشناسد تا بعد او را عبادت کند».
وی ضمن بیان مفصل اهمیت کسب دانش های حوزوی و نقش آن ها در سعادت انسان، کسب دانش های فقه، کلام، عرفان نظری و عرفان عملی را به طور خاص مورد توجه قرار داده و تحصیل این علوم را در مسیر تقرب الهی و کمال بندگی پروردگار با اهمیت شمرده و به طور دقیق آثار عینی و تأثیر محسوس هر یک را بر زندگی یک به یک شرح داده است. در این قسمت، لازم است از آموزه های او که در قالب دو کتاب با عنوان «ایجابات عرفانیه» در عرفان نظری و «المباحث الاخلاقیة فى کمالات الانسانیه» در عرفان عملی منتشر شده، یاد شود. در مقدمه عربی کتاب «ایجابات عرفانیه» که یکی از شاگردان عراقی و عرب زبان او آن را تنسیق و تنظیم کرده، چنین آمده است: «جناب شیخ رجب علی محمدی در سال ۱۹۳۹ میلادی در افغانستان به دنیا آمد و از آنجا در سال ۱۹۶۹ میلادی به نجف اشرف هجرت کرد در نجف به حوزه علمیه پذیرفته شد؛ از آغاز نوجوانی در افغانستان امور عقلی را دوست داشت و در تحصیل آن کوشش می مود به همین دلیل وقتی تحصیل برخی متون درسی را کامل کرد به دروس شیخ عباس قوچانی که وصی سید علی قاضی بود شتافت و نزد او ده سال تحصیل نمود و منظومه و اسفار و دوره کامل مباحث خارج علم اصول را نزد وی فرا گرفت و همزمان به درس های خارج فقه سید خوی نیز به تحصیل مشغول بود. بسیاری از علوم را کسب نمود که فلسفه در بدایه الحکمه و منظومه و حکمه عرشیه از آن علوم است. در قسمت اخیر عمر خود به تدریس عرفان نظری و عملی رو آورد و متونی چون رساله سیر و سلوک و منازل السائرین و تمهید القواعد و فصوص الحکم و مصباح الانس را تدریس کرد. تدریس این دورس از محبوبترین دروس نزد وی بود». تنظیم کننده کتاب ایجابات عرفانیه در ادامه مقدمه آورده: «این کتاب از ثمرات دور دوم تدریس منازل السائرین جناب ایشان است؛ به مانند سبد میوه های دست چین مرغوب سوال های را در بر دارد که پس از هر درس مطرح می شد و جناب ایشان از فیوضات دانش وسیع خود به سوال ها جواب می داد. با توجه به اهمیت این سوال ها و جواب ها به نشر آن اقدام نمودیم تا از ثمرات آن تشنگان این حقایق بهرمند شوند».
آیت الله محمدی در کنار تحصیل و تدریس یک اندوه ناتمام داشت که مدام آن را بازگو می نمود و آن درد و رنج و سرگذشت غم انگیز مردم ارزگان، باغچار و دیگر طوایف در ساحات ارزگان و دایچوپان بود. وی در بخش از زندگی نامه که توسط خود ایشان املا شده است، از چگونگی سه شیوه نسل کشی مردم در ارزگان توسط سپاه عبدالرحمان و همچنین به شرح سرگذشت رقت بار و دردناک مردم باغچار پس از جنگ سخن گفته است؛ از شکنجه عمومی حکایت کرده و از محاصره و تنگناهای معیشتی و داستان های مرگ در مسیر رفت و آمد به شهرها، از داستان های جانسوز بیگاری و حواله های آرد و گندم و جو و گلیم و نمد و روغن و قدید و هیزم و نگهداری اجباری اسب های سرکاری در تابستان روی چمن ها و در زمستان با جو و آذوقه مخصوص اسب و از ماجرای سلب مالکیت زمین های باغچار و پراکنده شدن باغچاریان در هرسو. ایشان در بخشی از این دردنامه، داستان های را از مجبور شدن خانواده ها به فروختن دختر و پسر برای تهیه حواله های حکومت و خوانین تحت حمایت گفته است؛ و داستان شاهد عینی رضا بخش و خدا بخش دو برادرانی که در خوردسالی برای تهیه اقلام حواله ای اجباری به افغان ها فروخته شده بودند و اینکه آنان پس از رسیدن به سن بلوغ چگونه فرار کرده و به باغچار برگشته سخن گفته و گفته زمانی که آن دو برادر به باغچار برگشتند دیدند که زمین های باغچار از آنان به جور و ستم گرفته شده و اقوام ساکن در آن به دیگر نقاط کشور آواره و پراکنده شده بودند و اینکه آن دو نوجوان به جستجوی اقوام آواره شده باغچار و جمع آوری آنان از اطراف و اکناف پرداختند و این که کوشش های آن دو برادر به ماجرای طرح دعوای ذی الید منجر شد که آن هم البته به رغم کوشش های زیاد در جو شدید اختناق و تعصب حکومت جور، به مقصود نرسید... در این مختصر جای و مجال آن نیست که به تمام خاطرات و حکایات جانسوز ایشان با ذکر جزئیات پرداخته شود.
2. ویژگی ها:
1. یکی از ویژگی های آن فقید سعید این بود که از همان آغاز زندگی فردی و اجتماعی «پاک» زندگی کرد؛ متقی و اهل مراقبت و رعایت بود به خانواده و پیرامونش مهربان و دلسوز بود از محرمات و مکاره پرهیز مینمود و دنیاگرایی در ساخت او راه نداشت. در باب پاک زیستن وی، یکی از عزیزان خاطره ای را نقل کرده و گفته بارها می دیدم که هنگام نماز لباس دیگر می پوشید. وقتی به اسرار راز این کار را از وی پرسیدم گفت آن جامه که در آن نماز می خواندم مطمین بودم که پاک است شبهه ناپاکی یا تهیه شده از مال حلال مخلوط به حرام در آن وجود نداشت. خداوند وقتی حضرت یحیی را مورد ستایش قرار داده به صفات و خصالی اشاره کرده که محمدی کوشیده خود را به آن خصال بیاراید. خداوند در مورد حضرت یحیی فرموده : «از کودکی درستکار، مهربان، پاک و با تقوا بود. فرموده به پدر و مادرش خوبی می کرد. فرموده سرکش، ستمگر و نافرمان نبود فرموده «سلام علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیا». معنی این آیه در قالب جمله خبری این است که همه بر او درود می فرستند و در قالب جمله انشایی معنی جمله این می شود که خداوند خود می فرماید درود بر او ! (مریم (۱۲-۱۵). به همین دلیل اقوام باغچاری و ارزگان آشنایان و عالمان و طلابی که آیت الله محمدی را دیده و شناخته به او با دیده احترام و عظمت می نگرند. در ارتحال او شخصیت های علمی طلاب و دوستان زیاد متأثر شدند و ضمن یاد از شخصیت علمی و الهی وی، فقدان آن عالم عظیم الشان را با به مردم ارزگان و باغچار و حوزه های علمیه و حوزه علمیه نجف تسلیت گفتند.
2. ویژگی دیگر آیت الله محمدی این است که خانواده اش را در مسیر هدایت و فلاح و سعادت قرار داد و تا جای که توانست درست تربیت نمود؛ دیده می شد که فرزندان او با تمام ادب و احترام مطیع و فرمانبردار او بودند و هستند دیده می شد که فرزندانش تمام هم و همت خود را در مسیر حفظ حرمت و خدمت به او قرار می دادند حتی در میان فرزندانش کسی است که خود را برای خدمت به او وقف نمود. به وضوح می دانیم و می بینیم که امروزه خانواده سالم را به درستی تحویل جامعه دادن کار مهم و بزرگ اما سخت و دشوار است. مهمترین مسأله و بحران امروزی خانواده ها فروپاشی و بحران خانواده است نسل امروز شیوه زندگی نسل دیروز را نمی پسندند و حتی نسبت به باورها و الگوها و ملاک های آنان در مسیر زندگی بی احترام هستند؛ اما آیت الله محمدی فرزندانش را از این بحران به سلامت عبور داد. می بینیم که سه تن از فرزندانش طلبه و اهل رعایت هستند و سایر فرزندان او نیز اهل رعایت و تقوای هستند و در برابر او با جان و دل مطبع و خاضعند. به راستی محمدی خود و خانواده اش را چگونه از این بحران عبور داده است؟ الگوها و ملاک های او برای تربیت خانواده اش چه بوده است؟
اری آن بزرگوار به خوبی می دانست که ملاک تربیت خانواده درستکاری، مهربانی با همدیگر رعایت پاکی و پاک سرشتی، رعایت پاک دینی و رعایت تقوای الهی، خوبی به پدر و مادر، انجام تکالیف الهی، رعایت حد و مرز بین حلال و حرام و پرهیز از محرمات، رعایت آداب اجتماعی و پرهیز از سرکشی است. محمدی به درستی این ملاک ها را می دانست به همین دلیل توانست از خود خانواده سالم به جا گذارد.
3. ویژگی شخصیتی دیگر آیت الله محمدی این بود که آگاهانه از طریق آموزش و تربیت در جایگاه محافظت و انتقال فرهنگ دین به دیگران و تربیت خانواده و طلاب قرار گرفت عادتا آدم ها میراثی از جنس مادیات بر جا می گذارند؛ ثروت قدرت شهرت خانه ماشین و غیره این گونه میراث چشم و دل میراثبرداران دنیا پرست را تسخیر میکند در نزد آنان ذخایر و الگوهای تربیت الهی مورد توجه قرار نمی گیرد دنیاگرایی آنان را به سمت رفاه خوشگذرانی و دنیا پرستی سوق می دهد. اما آیت الله محمدی میراثی از این دست چیزها بر جا ننهاد بلکه انتقال تعالیم انسانی دین را بر عهده گرفت دانش و ادب و حیا و عفت و تقوا به میراث گذاشت ذخایر و تعالیم دین را به طور عملی و در قالب سلوک معنوی به عمل بست؛ چون آقای در آغاز زندگی اجتماعی خود مسیر آینده خود را آگاهانه انتخاب کرده بود. لذا به سمت جلب «قدرت» از طریق سیاست و نفوذ اجتماعی نرفت به جمع آوری «ثروت» رو نیاورد به تمایلات شخصی روی خوش نشان نداد؛ احساسات و تمایلات مبتنی بر هوس را در دوران جوانی مهار کرد به تعبیر قرآن «و لم یکن جبارا شقیا» بود یعنی راه که در آن خودخواهی سرکشی و ستمگری و شقاوت باشد را پیش نگرفت بلکه آگاهانه با رو آوردن به کسب دانش مسئولیت محافظت از تعالیم الهی و انتقال آن به نسل پس از خود را بر عهده گرفت هیچوقت خود را و راه درست را گم نکرد. برای کسب دانش وقت و زمان و شرایط نمی شناخت در جریان عسکری آموختن را کنار نگذاشت در اداره مکلفیت از هر عالمی شیعی و سنی دانش فراگرفت و به جای فرورفتن در رفاه و آسایش مادی به پاک و مسئولانه زیستن اندیشید و اول خود عمل کرد تا برای دیگران الگو باشد.
توجه و تمرکز او به دانش های حوزه، ایمان و تکیه به پروردگار را در او آبدیده کرده بود در شخصیت او ثبات و استواری روح و روان خاص شکل گرفته بود. در یکی از دیدارها در شهر مقدس قم آقای دکتر احمدی به بنده گفت: «حاج آقای محمدی دنیای از علم و حلم و الهام بخش نفس مطمئنه است» می دانیم «نفس مطمئنه» برترین لقب است که خداوند بندگان خوب خود را به آن توصیف نموده است. این سخن جناب دکتر احمدی از شخصیت علمی اخلاقی و ربانی ایشان حکایت دارد؛ به قول مولانا جلال الدین محمد بلخی: خوشتر آن باشد که سیر دلبران- گفته آید در حدث دیگران. یکی از شخصیت های علمی که وی را از نزدیک می شناخت ضمن پیام تسلیت در باره او اظهار نظر کرده و چنین گفته: «در عین تواضع و فروتنی از عظمت و ابهت شخصیتی خاصی برخوردار بود؛ اخلاق نمونه داشت بلکه خود استاد اخلاق نظری و عملی بوده به تمام علوم حوزوی و مخصوصا در علم فلسفه و کلام دست بالا داشت؛ شاگردان زیادی را در طول سالیان عمر شریفش در حوزه پر برکت نحف تربیت کرد به طلاب جوان توجه خاصی داشت و آنان را مورد تشویق و ترغیب قرار می داد مورد اعتماد و احترام مراجع عظام نجف بود در کنار تدریس و شاگرد پروری تولیت و مدیریت علمی و آموزشی مدرسه شیخ چمن اخلاقی ارزگانی را بر عهده داشت به اهلبیت عصمت علیهم السلام به طور خاص ارادت و اخلاص می ورزید. فرزندان او هر کدام خلف صالح هستند که این خود از نقش مثبت او در تربیت دینی او حکایت دارد کتاب «ایجابات عرفانیه» از آموزه های خلال عرفانی اوست که توسط شاگردانش تقریر و پس از عرضه چاپ شده است.
فاضل ارجمند جناب آیت الله صادقی باغچاری پس از مطالعه مقدمه کتاب ایجابات عرفانیه وی ضمن نوشته های در ۵ قسمت درباره آیت الله محمدی، در قسمتی از آن نوشته ها چنین آورده است: گرچه کوتاه و با قلم یک شاگرد عرب عراقی او در مقدمه کتابی که تحریر و تقریر درس ایشان است گزارش شده؛ ولی از جهات ذیل برایم جالب بود:1. در شرایط خاص حوزه مقدسه نجف نه تنها تحصیل فلسفه بلکه عرفان خوانده است که شاه کار کم نظیر اوست. 2. درک محضر درس عارف بزرگ قوچانی وصی سید علی قاضی به مدت ده سال، توفیق مزید و نکته مهم در فرایند و برایند تحصیلات ایشان است. 3. نه تنها درس عرفان؛ بلکه تدریس آن در حوزه نجف توفیق ویژه و امتیاز بزرگ در زندگی علمی معنوی ایشان به شمار می آید. گویا ایشان اولین ارزگانی است که در حوزه مقدسه نجف نه تنها عرفان عملی و نظری تحصیل کرد؛ بلکه تدریس نموده و این مزید بر برتری او بر دیگر ارزگانیان است. 4. در حوزه مقدسه قم با این همه شرایط مساعد برای فراگیری معارف فلسفی و عرفانی، تعداد ارزگانیان که بر ساحل بحر فلسفه و عرفان سیری داشته اند، کمتر از عدد انگشتان یک دست است. اما اینکه آیت الله محمدی ارزگانی در حوزه مقدسه نجف نه تنها غواص بحر معارف فلسفی و عرفانی به لحاظ تحصیل بلکه توفیق تدریس دروس عرفان داشته و حتی دو دوره منازل السائرین را تدریس کرده است. 
آیت الله محمدی پس از عمری مجاهدت در راه علم و تربیت شاگردان زیاد، در نخف اشرف در سن۸۶ سالگی روح بزرگش به لقاء الله پیوست. بسیاری از حوزویان حوزه علمیه نجف در حریم حضرت مولای متقیان بر او نماز خواندند و در دارالسلام آرام گرفت. روحش شاد «و سلام علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیا».
                        تهیه کنند: محمدعلی عبدلی(رحیمی) خراسان رضوی 1404/6.28

 

بیانیه «مجمع علما و طلاب ارزگان» به مناسبت رحلت آیت الله محمدی(ره)

قال الصادق(ع): «إذا مات المؤمن الفقیه ثلم فی الإسلام ثلمة لا یسدها شئ» با کمال تأسف و اندوه، خبر رحلت عالم ربانی و روحانی وارسته، حضرت آیت الله حاج شیخ رجبعلی محمدی ارزگانی که عمری را در خدمت به دین، ترویج معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام و تهذیب نفوس سپری نمودند، موجب تأثر و اندوه فراوان گردید. مرحوم محمدی از جمله چهره‌های علمی و معنوی بود که عمر پربرکت خویش را در راه تحصیل علوم دینی و خدمت به جامعه اسلامی گذراند. ایشان علاوه بر تدریس و تربیت شاگردان در حوزه علمیه نجف اشرف، در مقام مسئولیت یکی از مدارس دینی آن دیار، خدمات شایانی به طلاب و اهل علم ارائه نمودند. سلوک اخلاقی، تواضع مثال‌زدنی و معنویت عمیق ایشان، همواره در دل‌های دوستان و شاگردانشان اثری ماندگار بر جای نهاده است. از ویژگی‌های برجسته آن مرحوم، اهتمام به ساحت عرفان و اخلاق بود، به‌گونه‌ای که دو اثر ارزشمند در حوزه اندیشه عرفانی و حاشیه بر آراء بزرگان این عرصه از ایشان به یادگار مانده است. همچنین حضور ایشان در میان کهن‌سالان علما، مایه برکت و سرمایه‌ای برای اهل علم به شمار می‌آمد. زندگی علمی و معنوی ایشان، نمونه‌ای روشن از پیوند عالِم دین با مردم، و همراهی اندیشه و عمل در مسیر بندگی خداوند بود. فقدان این عالم ربانی برای حوزه‌های علمیه، دوستان، شاگردان و خاندان مکرم ایشان ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر است. 
مجمع علما و طلاب ارزگان این مصیبت عظیم را به محضر شریف امام زمان علیه السلام، بیت مکرم ایشان، طلاب و فضلای حوزه‌های علمیه، و عموم ارادتمندان آن مرحوم تسلیت عرض نموده و از خداوند متعال برای آن فقید سعید، غفران و رحمت واسعه و برای بازماندگان صبر جمیل و اجر جزیل مسئلت می‌نماید. یاد و نامش گرامی باد.

مجمع علما و طلاب ارزگان
۱۴۰۴/۶/۲۲- 20 ربیع الاول ۱۴۴۷

 

پیام تسلیت دبیر محترم مجمع علمای ارزگان حضرت آیت الله وثوقی

در گذشت عالم ربانی، فیلسوف و عارف عالی مقام  استاد فرزانه و پارسا حضرت آیت الله حاج شیخ رجبعلی محمدی ارزگانی را به محضر بستگان سببی و نسبی، فرزندان فرهیخته، عمو زاده های گرامی، اقوام محترم، جامعه روحانیت ارزگان، شاگردان و علاقه مندان شان، تسلیت عرض می نمایم. استادمحمدی ارزگانی از عالمان  عامل، پارسا و پیشکسوت ارزگان و باغچار بود. که بیش از نیم قرن در جوار حرم امام اول شیعیان امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام، در حوزه بابرکت نجف اشرف از محضر اساتید و مراجع نجف کسب فیض کرده و مشغول، تحقیق و تدریس و مدیریت مدرسه علمیه و امور فرهنگی بوده است. ایشان از شاگردان ممتاز فیلسوف و عارف عالی قدر، عباس قوچانی بوده و سال ها کتب مشهور فلسفی و عرفانی، را تدریس کرده است. خداوند متعال خدمات عالی علمی دینی و ایمانی و فرهنگی ان استاد فرزانه را به احسن وجه  قبول فرماید. و  در جات و مقامات شان عالی است، متعالی بفرماید و به کلیه باز ماندگان بالاخص فرزندان فرهیخته و دانشمند شان و عمو زادگان شان اجر و صبر عنایت فرماید. بیستم ربیع الاول ۱۴۴۷ وثوقی.

 

حاج محمد کریمی

حجت الاسلام و المسلمین حاج محمد کریمی، استاد سطوح عالی و دروس خارج حوزه
1. زندگینامه:
     این جانب محمد کریمی فرزند علی محمد، متولد 1337 شمسی، اهل افغانستان، ولایت ارزگان منطقه باغچار
2. بیوگرافی علمی:
الف) تحصیلات ابتدایی:
     آغاز تحصیلات دینی از سن ۵ سالگی
     یادگیری قرآن کریم، کتب سعدی و حافظ، صرف و نحو تحت نظر پدر و اساتید محلی
     ادامه تحصیل در مدرسه آخوند نصیری دروس صرف، نحو و منطق.
ب) تحصیلات در حوزه علمیه قم از سال 1363
     شرکت در دروس آزاد و فراگیری کتاب سیوطی نزد استادمدرس افغانی
ج) تحصیلات در مشهد مقدس از سال 1364
    قبولی در آزمون حوزه علمیه مشهد در سال1367با رتبه۱۰ از میان ۶۰۰ شرکت‌کننده
    گذراندن دوره‌های مقدماتی و سطوح عالی شامل سیوطی، حاشیه ملاعبدالله، مغنی، مطول، را خدمت استاد حجت هاشمی و لمعه، ج۱ خدمت استاد سید میرزا حسین صالحی و لمعه ج۲ خدمت استاد فقیهی سبزواری و اصول فقه، ج۱ استاد باقر واعظی و ج۲ اصول فقه را خدمت استاد عاملی و مکاسب را خدمت شیخ مباشری و کفایه الاصول را خدمت استاد رضازاده خواندم.
     یادگیری فلسفه، کلام و تفسیرنزد استادان برجسته ماننداستاد صابری و سید حمزه موسوی
     حضور در درس خارج فقهنزد آیت‌الله فلسفی و مرتضوی و درس خارج اصولنزد استاد رضازاده
د) تحصیلات عالی در قم (1378 تا 1399)
     هشت سال تحصیل در درس خارج فقه آیت‌الله فاضل لنکرانی(کتاب قضاء)
     بیست و یکسال تحصیل خارج اصول و فقه نزد آیت‌الله وحید خراسانی
3. فعالیت‌های آموزشی و تدریس:
الف) سابقه تدریس:
     بیش از۲۶ سال تدریس در حوزه‌های علمیه قم
     تدریس مقدمات و سطوح عالی شاملادبیات عرب، اصول فقه، لمعه، رسائل، مکاسب، کفایه‌الاصول و تفسیر
     بیش از 6 سال تدریس درس خارج اصولبا تأیید مراجع عظام
ب) مکان‌های تدریس:
     شبستان بالاسری حرم حضرت معصومه (س)
     شبستان امام خمینی(ره) حرم مطهر
     مدارس علمیه آیت‌الله جواد تبریزی
     مدارس علمیه لنگرودی
     مدارس علمیه حجتیه
     مدارس علمیه بروجردی
چ) گواهی‌های علمی و افتخارات:
    قبولی در آزموناستادی مکاسب و کفایهدر سال 1392 در مدرسه گلپایگانی
    معرفی توسطآیت‌الله جواد فاضل لنکرانی و رحمانی سبزواری
    کسب عنوان طلبه ممتاز در مشهد مقدس با نمرات برتر در درس خارج
4. فعالیت های پژوهشی:
الف) تألیف جزوات علمی:
    تألیف و انتشارجزوات درسی به زبان‌های فارسی و عربیدر پایگاه‌های اینترنتی حوزه علمیه قم
ب) مقالات پژوهشی:
     بررسی پیشرفت حوزه‌های علمیه و پیشرفت اسلامی و توسعه متعارف با استفاده از روش کتابخانه‌ای منتشر شده درمجله اساتید، شماره 12، بهار و تابستان 1399
ج) پروژه‌های پژوهشی:
     تحلیل فقهی و اصولی نظام حقوقی اسلامی و مقایسه با مکاتب حقوقی غربی
     بررسی تطبیقی اندیشه‌های فلسفی در مکاتب اسلامی و تفسیر تخصصی
     نقش اجتهاد در تحول فقه شیعه و تأثیر آن بر نظام اجتماعی
5. فعالیت‌های تبلیغی، اجتماعی و فرهنگی:
    مشارکت در مباحثات و گفتگوهای علمی با طلاب و اساتید برجسته حوزه
    شرکت در جلسات پژوهشی و ارائه نظرات تخصصی در حوزه فقه و اصول
6. فعالیت‌های تبلیغی در افغانستان (۲۴ سال):
    سخنرانی و تدریس در مساجد، مدارس، دانشگاه‌ها و خوابگاه‌های دانشجویی در ایام تعطیلات تابستانی.
    برگزاری جلسات تربیتی و فرهنگی برای طلاب جواندر سه ماه های تابستانی
7. فعالیت‌های تبلیغی در ایران (۴۲ سال):
    برگزاری ویژه‌برنامه‌های ماه‌های محرم و صفردر مناطق مختلف
    تدریس در جلسات تربیتی ویژه جوانان و طلاب تازه‌وارد
8. فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی:
    برگزاری دوره‌های آموزشی آنلاین برای طلاب دروس عالی
    تدوین برنامه‌های فرهنگی و اخلاقی برای حوزه‌های علمیه
9. مهارت‌ها و توانمندی‌ها:
    تسلط کامل بر دروس حوزویاز مقدمات تا سطوح عالی و خارج
    مهارت در تدوین متون درسیو انتقال مفاهیم پیچیده به زبان ساده
    توانایی مدیریت جلسات علمیو پاسخگویی به شبهات دینی
    تجربه در تدریس تخصصی فقه و اصولو ارائه دوره‌های آموزشی پیشرفته
    مهارت‌های پژوهشی در تفسیر و کلام اسلامیو تهیه ی جزوات و.‌‌..

همه این مطالب مذکور عنایت و توجه خاص و توفیق من الله بوده است و الا بنده ناچیز جز تقصیر و قصور چیزی دیگری ندارم خداوند متعالاین خدمات ناقابل را قبول فرماید. ارتباط: اطلاعات تماس در مرکز مدیریت حوزه علمیه قم موجود است. (تاریخ تنظیم رزومه: 2 خرداد 1404).

10. عکس و فیلم:

درس خارج استاد محمد کریمی مدرسه بروجردی خان ۴/ ۲/ ۱۴۰۴

              فیلم کوتاه از مراسم دهه محرم

شیخ عیسی جوادی

زندگینامه حجت الاسلام شیخ محمد عیسی جوادی
شیخ محمد عیسی جوادی ارزگانی، از علمای خدمت گذار ارزگان است که خدمات زیادی برای مردم حسینی انجام داده است. ایشان عمر با برکت خویش را در راه ترویج معارف مکتب اسلام و مردم مؤمن منطقه صرف نمود و تا دوران کهولت از تلاش بازنیستاد و در حد وسع خویش خدمت نمود. ایشان اهل ذوق بود و شعر میگفت دیوان شعرش توسط فرزندش حجت الاسلام جوادی چاپ شده است مرحوم جوادی تلاشگر و با معنویت بود.
مرحوم شیخ جوادی، مدت زیادی در قندهار، شاه جوی، چونی، حسینی (نورزی سنگ گرانی، قلخ، سیوگ، آشره، کندلان و کاریز، به عنوان روحانی خدمت نموده و به ترویج دین و بیان احکام حل و فصل دعاوی و تربیت شاگردان پرداخت وعده ای از شاگردان وی اکنون در قم از بزرگان حوزه علمیه اند.
ایشان مدتی در قندهار به عنوان روحانی و امام جماعت مردم بوده است. در آن زمان در قندهار اذان علی ولی الله رواج نداشت و مردم تقیه می کردند. اذان وی سبب می شود تا شیعیان قندهار به خود آیند و دیگر تقیه را بگذارند.
شیخ جوادی در دوران جهاد همراه مجاهدین در سنگر مقاومت برای دفاع از عرض، ناموس و وطن فعالانه شرکت کرد و مجاهدین را به شرکت در جنگ و جهاد تشویق می کرد.
یکی دیگر از خدمات مرحوم جوادی راه سازی برای مردم بود وی از میانه کوهی که حتی کسی نمیتوانست پیاده از آنجا گذر نمایند ابتدا راهی برای پیاده روی و حمل بار اولاغ ساخت و بعد از مدتی آن را با کمک مردم به یک سرک بزرگ و وسیع تبدیل نمودند و مردم را از رنج و محنت دشوار سرازیری و سراشیبی تند راحت گردانید و امروز آن راه معروف به سرک شیخ محمد عیسی جوادی است.
ساختن مسجد خدمت بزرگی دیگری آقای جوادی به مردم منطقه است. ایشان در منطقه نورزی زمینی را برای احداث مسجد وقف کرد و مسجدی بزرگ با همت وی و همکاری مردم ساخته شد. اکنون از این مسجد بزرگ و با عظمت مؤمنین استفاده می کنند.
از کارهای خوب و به یادماندنی مرحوم جوادی نهال کاری است. وی نهال خانه های درختان میوه داشت و قسمت از آن را به مردم هدیه می نمود تا آنها را بکارند و از میوه های آن مردم بهره مند گردند و اکنون همه آنها درختان بزرگ و تنومند و پرثمر گردیده است و مردم از آنها استفاده می کنند.
جوادی مرحوم در دهه اواخر عمر برای تداوی بیماری خود به ایران آمد و سپس در ایران ماندگار شد و در ایران به خدمات دینی و فرهنگی خود ادامه داد و فعالیت بیشتر از خود نشان داد، هم به درس بزرگان و مراجع شرکت می نمود و هم برای جمع آوری کتب و ارسال آنها کمر همت بست؛ به طوری که بعض از آنها را با اجرت روزه و نماز استجاری خریداری می نمود و بیشتر آنها را دانه دانه در سال های اول از کتاب فروشی ها و کتابخانه ها و دفاتر آیات عظام جمع آوری می کرد؛ چنین بود که کتاب ها و هزینه ارسال آنها را فراهم می نمود و بدین صورت شاید بیش از پانصد کارتن کتاب از ایران جمع آوری نمود و به مناطق مختلف افغانستان کابل، غزنین جاغوری مالستان، قندهار، هرات، ارزگان، فرستاد و تمامی مدارس و مساجد ارزگان خاص، سیا بغل، پالان، جوی نو، ششپر، کندلان، کاریز، حسینی، شیرداغ و پشی اکنون از کتاب های ایشان مملو و انباشته است. مخصوصاً قرآن ها و کتب ادعیه ایشان که زینت بخش تمامی محافل قرآنی منطقه به ویژه در ماه مبارک رمضان و لیالی قدر است. (منبع: پرتوی در تاریخ ارزگان، رحمت الله ضیایی، ص400-401).

 

محمد صادق زاهدی

زندگینامه حاج محمد صادق زاهدی باغچاری هلمندی(به قلم خود شان)
1. تولد و کودکی: این جانب محمد صادق زاهدی، فرزند خدارحم زاهد، ولد علی حسن، ولد علی ظفر، ولد محمد ظفر، ولد محمد عوض، ولد محمد بیگ، ولد خوشمیر، ولد غلام اوقی، ولد علی بیگ، قوم باغوچاری از ترک نژادان ارزگان باستان، در سال 1332ش و در خانواده و محیط مذهبی تولد یافته و  بالای 72 سال سن دارم.
2. تحصیلات: دروس مکتب را زیر نظر مرحوم پدرم و برادرم مرحوم ملاعبد الله آخند خواندم و دروس مکتب را تا صنف شش، نزد مرحوم سید عبدالله آقا، فرزند ارشد مرحوم سید رجبعلی آقا خواندم.
دروس طلبگی را در باغچار شروع کردم و کتاب های مانند: زنجانی، مراح، سیوطی، حاشیه و معالم الاصول را از وجود پرفیض و پربرکت اساتیدی مانند مرحوم ملانظر آخند، مرحوم ملا محمد حسین آخند، مرحوم شیخ رمضان فقیهی، بهره بردم. سپس برای ادامه تحصیل، عازم شیرداغ شدم و در مدرسه ملابراتعلی آخند، از محضر مبارک پسرش شیخ عبدالکریم و استاد شیخ عبدالعزیز الله کریمی و شیخ علی جان شیر داغ که مدرس بود، بهره مند شدم. هم چنین در جاغوری منطقه بابه، در مدرسه مرحوم وثوق الاسلام، در محضر شیخ علی جان عرفانی و شیخ علی نظر پاتو و برهانی دامُرده، تلمذ کردم. سپس به شهر مزار شریف عزیمت نموده و دروس لمعتین و شرح منظومه را در مدرسه سلطانیه، نزد شیخ قربانعلی و آقای نجفی و آقای بحرالعلوم و آقای سید عابدی، خواندم. در سال 1354ش از مزار شریف به ارزگان بازگشتم و در مدرسه ارزگان خاص مدتی از شاگردان مرحوم سید محمد مظفری شهید (اعلی الله مقامه) بودم که لمعتین را تدریس می کرد. هم چنین در مدرسه ارزگان خاص از درس مرحوم آقای نقوی استفاده کردم. در قندهار نیز مدت کوتاهی در مدرسه میرویس به درس شرح منظومه آقای نقوی شرکت نمودم.
3. سفر به قم: در زمستان 1354 جهت ادامه تحصیل عازم ایران و وارد حوزه علمیه قم شدم و کتاب های سیوطی و حاشیه و معالم الاصول را امتحان دادم. دروس حوزه را با شرکت در جلسات درس شرع لمعه نزد استاد سید محمد حسین موسوی داماد آیت الله نوری همدانی شروع کردم و درس مختصر المعانی را نزد شیخ محمد علی مدرس افغانی و اصول فقه را به استادی آیت الله صالحی ترکمنی، آغاز نمودم. بعد از مدتی، به درس شرح منظومه شهید مطهری شرکت کردم، مکاسب را در درس آقای طهرانی و درس تفسیر صافی را در جلسات دروس اساتید مدرسه رسول اکرم(ص) شرکت کردم.
در سال 1357 راهی وطن شدم و به زادگاهم ارزگان باز گشتم. در آن زمان حکومت الحادی تره کی در افغانستان به قدرت رسیده بود و خفقان شدیدی حاکم بود به گونه ای که در بسیاری از مناطق، علما و افراد سرشناس را دستگیر و راهی زندان کرده بود و عده ی از علما نیز در گوشه و کناری متواری بودند. پس از دستگیری مرحوم سید مظفری شهید، من نیز در کابل رفتم و پس از مدتی در قندهار رفتم. تا اینکه در سال 1359 دو باره به قم عزیمت کردم و مدتی در حوزه علمیه قم، به خواندن مکاسب مشغول شدم اما متاسفانه توفیق ادامه تحصیل را نیافتم.
4. شرکت در جهاد: در زمستان 1360 در جهاد شرعی علیه دولت ملحد کمونیستی، شرکت داشته و تا سال 1367 این مبارزه و تلاش و خدمت رسانی به مردم باغوچار ادامه داشت تا اینکه حوادث و فتنه های سال 1369 به وقوع پیوست و منجر به تخلیه باغچار و آورگی مردم آن دیار گردید. پس از آن، مدت یکسال در جاغوری سکونت داشتم، سپس در سال 1370 همراه با خانوده و برادران و بردرزادگان مقیم ولایت هلمند، شهر لشکرگاه شدیم و به کار تجارت و امرار معاش و فعالیت های شخصی پرداختم.
5. مهاجرت به کرمان: در سال 1376 همراه با خانواده به کرمان مهاجرت کردم و تا 11 سپتامبر در ایران بودم اما پس از استقرار حکومت کرزی، به کشور باز گشته و در هلمند اقامت نمودم و ضمن مدیریت امورات زندگی شخصی، به فعالیت های اجتماعی و همکاری با نهادهای فرهنگی و دینی ادامه دادم.
6. خدمات و فعالیت ها: در ولایت هلمند، به امورات اجتماعی و قومی مردم پرداخته و به مدت 15 سال به عنوان رئیس کمیسیون حل منازعات و معاون رئیس شورای شیعیان هلمند، انجام وظیفه کردم. در پنج سال اخیر مسؤولیت رئیس شورای شیعیان را برعهده دارم. همچنین به عنوان وکیل و نماینده اقوام اقلیت ها در ولایت هلمند، جهت همکاری در پروژه تاپی، ایفای وظیفه می نمایم. هم چنین با مراکز دینی و فرهنگی شیعیان ارتباط فعال دارم. در شهر لشکرگاه، بحمد الله تعداد 22 مسجد و مرکز امام علی(ع) و نیز مکاتب درسی فعال می باشد و در کل ولایت تعداد 119 مسجد و حسینیه فعال بوده و به فعالیت دینی و مذهبی می پردازد. هم چنین نمایندگی جامعه المصطفی(ص) در جامعه مرکزی امام جعفر صادق(ع) فعالت دارد و در خدمت مردم تشیع می باشد.
7. مصاحبه با رسانه ها: اولین مصاحبه رادیویی من در سال 1362 با رادیو دری بود. از آن زمان تاکنون صدها مصاحبه با مطبوعات و رسانه ها انجام داده ام.

8. سخن آخر: بنده زاهدی، به کردار گذشتگان نظر افکنده و حالات تلخ و شیرین و سودمندی و زیانمندی تاریخ اقوام و ملل را خوب مطالعه کردم و در آن سیر و سیاحت نمودم. فراز و فرودهای روزگار و صعود و فرودهای اجتماعی و سیاسی و قدرت و ثروت و نظامی و دولت داری را تجربه نموده و پشت سر گذاشتم. در همه این حالات مدیون محبت های مردم بودم و اگر عذر و تقصیری در خدمت رسانی به اقوام و دوستان بوده است، از همگی حلالیت می طلبم. خداوند را هزاران بار شکر گزارم که در طول زندگی ام در باغوچار، به اذیت و آزار و تضییع حق کسی نه پرداخته ام و خداوند را براین امر گواه می گیرم و همه شما را بخدا می سپارم، والسلام. شنبه 17/2/1404 ولایت هلمند شهر لشکرگاه.

9. فیلم کوتاه

10. عکس ها و دیدارها:

استاد فیاض ارزگانی

زندگی نامه:

حجت الاسلام والمسلمین استاد محمد فیاض ارزگانی، از رجال شاخص علمی و سیاسی نامدار جامعه افغانستان است که در سطح ملی به عنوان یک چهره سیاسی مذهبی تأثیرگذار در کشور شناخته می شود. وی از علمای با استعداد و تحصیل کرده در حوزه علمیه نجف بوده و حدود نیم قرن در عرصه های مختلف فعالیت داشته است. آنچه ذیلا می آید، خلاصه‌ای از فعالیت های علمی، فرهنگی و مبارزات سیاسی و اجتماعی ایشان است.

تحصیلات ابتدایی
استاد محمد فیاض در سال ۱۳۳۲ ش در قریه هوتی از توابع دایچوپان دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی را مانند بسیاری از عالمان دیگر در زادگاهش نزد مرحوم ملا داد علی ناصری فرا گرفت پس از آن برای ادامه تحصیل راهی باغچار گردیده کتابهای سیوطی در نحو حاشیه ملا عبدالله در منطق و معالم الاصول در اصول فقه را نزد مرحوم ملا نظر آخوند که از عالمان متدین، مخلص و خدوم منطقه بودند فرا گرفت.

تحصیلات عالی

پس از مدتی توقف و تحصیل در باغچار، به خاطر شدت علاقه به تحصیلات عالیه، در سال  1345 جهت ادامه تحصیل رهسپار حوزه مبارکه نجف اشرف گردید. ابتدا در مدرسه آقای اخلاقی در منطقه جدیده سکنی گزید و بعد از افتتاح مدرسه دارالحکمه حضرت آیت الله العظمی حکیم (ره) با قبول شدن در امتحان ورودی ، در آن مدرسه ساکن شد و دروس متوسطه را تا سطوح عالی در مدت کوتاهی نزد استادان بنامی آن حوزه؛ مرحوم علامه مدرس افغانی آیت الله مجتبی لنکرانی، آیت الله مرتضوی شاهرودی و آیت الله العظمی فیاض (مدظله العالی) فرا گرفت و سپس وارد دروس خارج فقه و اصول گردید و از محضر اساتید بزرگی چون آیات عظام خوئی، حضرت امام خمینی (ره) و شهید صدر (رحمه الله علیهم) استفاده نمود. وی همزمان در کنار دروس خارج فقه و اصول، چندین کرسی تدریس داشته و منظومه ملاهادی سبزواری و ... تدریس می کرده است. همچنین در کنار تدریس فقه و اصول، از معدود افرادی بوده است که در درسهای حکومت اسلامی امام(ره) شرکت می نمود در واقع با استفاده از همان درس امام، کم کم اندیشه و تفکر انقلابی و روحیه ضد استکباری در وی شکل گرفت.
اساتید حوزه نجف:
1 . آیت الله مدرس افغانی (مغنی، مطول ، قوانین)  
2 . آیت الله مدنی تبریزی (شرح لمعه)
3 . آیت الله مجتبی لنکرانی (رسائل)
4 . آیت الله مرتضوی شاهرودی (مکاسب)
5 . آیت الله صدرا ( جلد اول کفایه)
6 . آیت الله العظمی فیاض (جلد دوم کفایه)
7 . آیت الله سید محمود شاهرودی(فلفستنا)
8 . آقای اوحدی کشمیری (اقتصادنا )

تدریس علوم دینی:
استاد فیاض با توجه به شرایط و اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور علاوه بر تدریس علوم رایج به موضوعات مهم سیاسی و اجتماعی نیز توجه ویژه داشت و در این راستا با جوانان روشن فکر از جمله متعلمین مکاتب دولتی در سطح لیسه که تحت تأثیر تبلیغات دگر اندیشان کمونیستی قرار گرفته بودند، به صورت نظام مند و هدف دار ارتباط برقرار نموده و با استدلالهای منطقی و روشنگرانه توانست آنان را از دام نظام کمونیستی نجات داده و در مسیر درست رهنمون سازد. از این رو، علاوه بر کتاب های رایج مانند: حاشیه، معالم للئالی؛ منظومه، قوانین الاصول، رسائل، به تدریس فلسفتنا و اقتصادنا پرداخت. تدریس فلسفتنا و اقتصادنا در توجه طلاب به فلسفه جدید و سیستم های اقتصادی و رشد علمی آنان نسبت به موضوعات جدید موثر واقع شد، زیرا در آن زمان افراد کمی بودند که با مکاتب فکری در آن زمان و سیستم های اقتصادی مثل سوسیالیزم، کاپیتالیزم، کمونیزم، فلسفه ماتریالیزم و ... آشنایی داشتند.

ورود به حوزه علمیه قم
استاد فیاض پس از 9 سال اقامت در حوزه نجف، سرانجام در سال 1354 به دلیل اقدام حکومت وقت عراق به اخراج طلاب غیر عراقی، بازداشت شد و پس از چهل روز تحمل زندان در شهر نجف از عراق به ایران اخراج گردید و در حوزه علمیه قم مستقر شد و درکنار برنامه های درس و بحث مرسوم، با شخصیت های طراز اول انقلاب اسلامی آشناگردید. تأثیرات این آشنایی سبب شد که وی عملا وارد فعالیت های انقلابی گردد و فصل جدیدی در زندگی طلبگی وی گشوده شود.

بازگشت به کشور
ایشان بر حسب وظیفه پس از سالها تحصیل در رشته های مختلف علمی سال ۱۳۵۵ به افغانستان بازگشت. بعد از ورود به افغانستان به مدت یکسال در مدرسه آیت الله محسنی (ره) در قندهار کتاب های رسائل ، فلسفتنا و اقتصادنا را به طلاب آنجا تدریس کردند و سپس راهی مرکز ارزگان شد و تا سال ۱۳۶۹ مشغول خدمات علمی و فرهنگی و اجتماعی به مردم ارزگان بود و مدت 14 سال در مدرسه علمیه که حجت الاسلام والمسلمین مرحوم آقای نقوی و مرحوم  کربلایی مقدس حسینی و شیخ محمد علی تقدسی تاسیس نمود. استاد فیاض زمانی وارد مرکز ارزگان شد که حوزه علمیه ارزگان توسط مرحوم حجت الاسلام والمسلمین نقوی به بهره برداری رسیده بود و زمینه برای ترویج معارف اهل بیت بسیار مساعد بود. هم زمان با آمدن آقای فیاض مرحوم نقوی عازم قندهار شد. ایشان با همکاری شهید محمد مظفری مسئولیت و هدایت تحصیلی طلاب را عهده دار شدند. از آنجا که استاد فیاض تدریس را به شیوه نوین و نظام مند ارائه می نمود مورد استقبال بسیاری از طلاب واقع شد. فعالیتهای وی دارای آثار و برکات ارزشمندی است. چند سال این  تدریس قبل از شروع جهاد و بقیه همزمان با جهاد مقدس مردم افغانستان بود و شاگردان ایشان  امروز از علمای برجسته در حوزات علمیه قم و مشهد و کابل میباشند.

فعالیت های سیاسی
استاد فیاض در دوران جهاد در حرکت اسلامی فعالیت داشت به عنوان رئیس شورای عالی ایثار مسؤلیت مجاهدین  ولایت های غزنی ،قندهار ،ارزگان هلمند هرات و فراه را به عهده داشت. ایشان از جمله کسانی بود  که با جنگهای داخلی به شدت مخالف بوده و در هیچ جنگ داخلی شرکت نداشته است و همراه رهبر شهید مزاری و آقایان اکبری شهید صادقی نیلی ، عرفانی ، حاج محمد محقق ، سید  عباس حکیمی ، حیات الله بلاغی وجمع دیگر از علما سیاسیون و فرماندهان ارشد جهادی حزب  وحدت اسلامی افغانستان را تاسیس کردند و اولین میثاق وحدت را ایشان همراه آقای شهید  سید محمد سجادی و دکتر عصمت اللهی نوشته است.  
بعد از تشکیل حزب وحدت یک هیئت همه شمول و با صلاحیت به ریاست جناب استاد فیاض ارزگانی و متشکل از شخصیت های برجسته مانند حجج اسلام  سید عباس حکیمی، آیت الله بلاغی و شهید حاج عبدل محمدی و فیضی و عده ای از مسئولین و فرماندهان به ولایت غزنی سفر نموده و دفاتر حزب وحدت اسلامی را فعال نمودند.
در اولین تعیینات حزب وحدت بعنوان مسئول اطلاعات حزب و آقای شهید اخلاصی معاون ایشان  تعیین شد. در سال 1369 به خاطر مشکلات که در منطقه وجود داشت به جمهوری اسلامی ایران  مهاجرت کرد. در تعیینات دوم حزب وحدت در بامیان همراه حضرت آیت الله العظمی محقق  کابلی (ره) و بسیاری از شخصیتهای حزب وحدت عازم افغانستان میشوند و تا موسی قلعه هلمند می  روند اما به جهت جنگ و ناامنی که در منطقه ناوه میش توسط مولوی عبدل واحد بغرانی اتفاق افتاده  بود همراهان آیت الله تصمیم میگیرند که همراه معظم له به ایران برگردند اما آقای فیاض به دلیل اشنایی با منطقه و شناخت با فرماندهان جهادی با محمد ناطقی و آقای عمرانی و شهید حیدری ورسی  به سفر ادامه داند از مسیر کجران با همکاری تورن امان الله یکی از فرماندهان ارشد منطقه به بامیان  رفتند.  
در این سفر ایشان بین سران دو طرف و افراد متنفذ آن منطقه مصالحه کرده و مشکل جنگ ناوه  میش را حل میکنند. ایشان که بامیان میرسد کنگره حزب وحدت تمام شده بود و هیئت مشترک از  شورای نظارت و شورای مرکزی حزب وحدت برای تعیین مسئولین جدید تعیین شده شروع به کارکرده بودند. در تعیینات جدید جناب آقای فیاض مسؤل و نماینده حزب در خارج از کشور تعیین و در تهران  مستقر شده و به فعالیت هایش ادامه میدهد.

«فیلم کوتاه از سخنرانی استاد فیاض در مراسم سی و مین سالگرد«شهید مزاری(ره)»

مسؤولیت ها
1. معاونت اولین هیئتی که به دعوت رسمی روسیه در سال 1369 به مسکو رفت که در حقیقت  اولین گفتگوی رسمی بین مجاهدین و مقامات شوروی صورت گرفت . ریاست این هیئت را آقای  برهان الدین ربانی و معاونت آن را آقای فیاض به عهده داشتند. در این مرحله بود که حزب وحدت به  نمایندگی از جامعه ی هزاره و شیعه در مقیاس بین المللی مطرح شد.
آقای فیاض در این سفر دیدگاهها مواضع و نظریات حزب وحدت اسلامی افغانستان را در مورد آینده  افغانستان برای بقیه اعضای هیئت به صورت مستدل و منطقی تبین نمود. و مطابق ان مواضع در ملاقات با مقامات اتحاد جماهیر شوروی در مسایل مورد بحث  موضع گیری کرد . بدین ترتیب که شوروی باید انواع مداخلات که در افغانستان دارد خاتمه دهد و اراده ملت افغانستان را برای تعیین سرنوشت خود به رسمیت بشناسد و خساراتی که وارد نموده است بپردازد .
2 . ریاست سمینار که توسط حزب وحدت در آلمان تشکیل شد. در این سمینار حدود  سه صد نفر از متخصصین صاحب نظران و دانشمندان افغانی مقیم غرب از آمریکا، اروپا  استرالیان پاکستان و چند کشور دیگر شرکت کردند. در این سفر آقایان مرتضوی، شفق، محقق زاده ، زکی و حیات الله بلاغی از شخصیتهای حزب وحدت حضور داشتند . ایشان طی سخنرانی مفصل  اهداف، مواضع و دیدگاههای حزب وحدت را در مورد مسایل داخلی، منطقه ای و بین المللی در آن  سمینار بیان نمود که بازتاب گسترده ای ملی و بین المللی در رسانه ها و محافل سیاسی داشت.  
3 . سخنرانی در اولین اجتماعی که بعد از تسلط طالبان و سقوط حزب وحدت در بامیان در مسجد  اعظم قم با حضور شخصیتهای ایرانی و افغانستانی برگزار شد. در این سخنرانی ایشان گفت که حزب وحدت شکست نخورده است بلکه یک تحول رخ داده است و دوباره حزب وحدت جایگاه خود  را به دست خواهد آورد که چنین شد.
4 . حضور در اجلاس بن و ایراد سخنرانی در آن اجلاس با عنوان سخنگوی گروهی از متخصصین امور سیاسی افغانستان که از طرف سازمان ملل  جهت همکاری در تهیه و تنظیم توافق نامه بن دعوت شده بودند و ایشان در سخنرانی خود نظریات متخصصین امور سیاسی را ارائه داد ، که مورد استقبال اعضای جلسه و به خصوص اخضر ابراهیمی نماینده سازمان ملل قرار گرفت .
5 . ریاست هیئت حزب وحدت به ایتالیا : این سفر به خاطر  پیشنهاد لوی جرگه اضطراری که توسط ظاهر شاه مطرح شده بود صورت گرفت. این هیئت با  ظاهرشاه و همکاران ایشان جهت هماهنگی ملاقات و مذاکره و گفتگو نمود که هماهنگی صورت گرفت که این  دستاورد برای حزب وحدت مهم بود.  
6 . هشت ماه در ستره محکمه به عنوان قاضی بلند پایه در سمت ریاست تدقیق و مطالعات قوه قضائیه بعد از تشکیل اداره موقت فعالیت کرد ولی حضور در سیاسی را ترجیح داده و استعفا نمود .
7 . عضو در لوی جرگه اضطراری افغانستان
8 . رئیس دفتر کمیسیون ساحوی تدوین قانون اساسی افغانستان در ایران وظیفه این کمیسیون جمع  آوری آراء و نظریات مهاجرین درباره قانون اساسی افغانستان بود.  
9 . مسؤل انتخاب 11 نفر از نمایندگان مهاجرین افغانستانی مقیم ایران در لوی جرگه تصویب قانون  اساسی که 8 نفر آن از شیعیان افراد شاخص انتخاب شدند که در این لوی جرگه شرکت کردند و در رسمیت فقه جعفری در قانون اساسی تلاش موثر نمودند.  
10. مسؤل تبیین قانون اساسی در بین مهاجرین به مدت شش ماه جهت رشد افکار عمومی در زمینه های حقوق اساسی ، سیاسی و اجتماعی و ...
11 . مسؤل برگزاری انتخابات در بین مهاجرین مقیم ایران با همکاری هیئت سازمان ملل (IOM) .  
12. رئیس روابط مجلس سنا در وزارت دولت در امور پارلمانی از آغاز تاسیس شورای ملی تا آمدن طالبان
13 . تلاش در جهت تأسیس شورای علمای شیعه افغانستان و شورای اخوت اسلامی و عضویت در آن  دو شورا
14. سخنگوی شوری علمای شیعه افغانستان.
15. تلاش در جهت تشکیل شورای عالی تنظیم امور دینی و عضویت در آن : که این شورا در تنظیم و برگزاری مراسم مذهبی و جلوگیری از خرافات و افراط گرایی نقش موثر ایفا کرده است .
16. همکاری علمی با مؤسسات تحصیلات عالی در کابل. استاد فیاض علاوه بر فعالیت های سیاسی، در مراکز و  و مؤسسات تحصیلات عالی در کابل، به تدریس علوم و معارف اسلامی در رشته های فقه، حقوق ،حدیث فقه مقارن و تاریخ اسلام پرداخته است. ایشان به مدت دو سال در حوزه خاتم النبیین(ص) استاد اصول فقه بوده و در دانشگاه المصطفی تاریخ اسلام را تدریس نموده است.

 

دیدار با شخصیت های ملی و بین المللی:

حضور در اجلاس بن و دیدار با اخضر ابراهیمی نماینده سازمان ملل متحد

 

مذاکره و دیدار با صبغت الله مجددی نخستین رئیس جمهور موقت مجاهدین

 

گفتگو و رای زنی با رهبران جهادی (استاد سیاف) در کابل

 

دیدار با اشرف غنی در ارگ ریاست جمهوری - کابل

 

گفتگو با وزیر خارجه و وزیر حج کشور ترکمنستان در عشق آباد

 

دیدار اعضای هیئت شورای علما با آیت الله جوادی آملی

 

دیدار با آیت الله محقق کابلی(ره)

 

گفتگو بامحقق و سرور دانش معاون رئیس جمهور در کابل در باره حقوق سیاسی شیعیان

 

جلسه مشرانو جرگه با حضور رئیس امنیت ملی و وزیر اطلاعات و فرهنگ

 

رایزنی با حاجی ارزگانی و داکتر احمدی راجع به مشکلات منطقه

شیح محمدعلی تقدسی

زندگینامه حجت الاسلام مرحوم شیخ محمد علی تقدسی

در حال آماده سازی.....

ملانظر آخند باغچار

فیلم کوتاه از سخنان مرحوم آخند باغچار در قم(رضوان الله علیه)

زندگینامه مرحوم حجت الاسلام والمسلمین ملا نظر آخند (معروف به آخند صاحب باغچار)

۱ شخصیت علمی

این جانب ملا خدا نظر معروف به آخوند باغچار در سال ۱۳۰۸ شمسی در قریه باغچار از توابع ارزگان خاص در یک خانواده متدین و مذهبی به دنیا آمده و تحت کفالت پدر و مادر مؤمن و پرهیزگار رشد یافته و بزرگ شده ام. در سنین نوجوانی شروع به تحصیل علوم دینی کرده دروس مقدماتی صرف نحو و مقداری از صمدیه را در زادگاهم نزد مرحوم جناب ملا محمد حسین آخوند فرا گرفتم. ایشان مرد شریف و از شاگردان مرحوم شیخ محمد علی مدرس افغانی در دوره پنج ساله اقامت مرحوم مدرس در زادگاهش منطقه خربید بود. در این دوره دو نفر از باغچار نزد مرحوم مدرس افغانی تلمذ نموده اند یکی مرحوم ملا محمد حسین آخوند و دیگری مرحوم ملاحسین کربلایی که خداوند هر دو را غریق رحمت بیکران خویش بگرداند.

مردم آن زمان نوعاً به علم و عالم و تحصیلات دینی به دیده احترام و تقدس می نگریدند، خانواده من هم با همین نگاه فرهنگی و علم دوستی، با مساعدت های خاص مرحوم پدرم قاسم علی مرا تشویق به ادامه تحصیل نمودند. از همین رو در آغاز سن جوانی به منظور فراگیری علم و دانش از زادگاهم باغچار هجرت نموده و عازم منطقه شیر داغ شدم. در شیر داغ آن زمان حوزه درسی جناب آخوند ملا برات علی شیرداغ شهرت عام داشت. من نیز پس از ورد بلافاصله در جرگه درسی ایشان راه یافته و از محضر درسی ایشان بهره مند گردیدم ایشان استاد و مرشد متقی، روشن ضمیر و در واقع تندیس تقوا و پرهیزگاری بود. مرحوم آخوند شیر داغ از هم دوره های سید جلیل القدر جناب آقا (سید رجب از باغچار بوده و هر دو در حوزه علمیه کربلای عبدالعلی مالستان از علمای تحصیل کرده مشهد درس خوانده اند. پس از تحصیل آخوند به شیرداغ و آقا به باغچار بر میگردد و با برگشت آنان وضعیت فکر و فرهنگ دینی مردم این مناطق تحول محسوس و روشنی مییابد جناب آخوند شیرداغ مدرسه مستقل نداشت در خانه شخصی خود تدریس میکرد؛ اما سلوکش با طلاب و محصلین پدرانه و مهربانه بود به هر حال در مدت ۴ سال اقامتم در مدرسه ایشان موفق شدم دروس ذیل را از محضر ایشان فرابگیرم در ادبیات شرح ملا جامی، سیوطی و سعدیه در فقه وسیله النجاة آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، منهاج الصالحین آیت الله حکیم هر دو جلد شرایع الاسلام محقق حلى عروة الوثقى سید محمد کاظم یزدی در تفسیر مقداری از تفسیر مجمع البیان مرحوم طبرسی و در کلام شرح حادی عشر و رساله در اخلاق را فرا گرفتم.

از محاسن روش تحصیلی آن زمان این بود که طلاب با استاد مدرسه کاملاً همراه و همدل بوده به توصیه های ایشان توجه کامل داشتند بر همین اساس و به توصیه ایشان بعد از فرگیری درس در کلاس بدون استثنا دوباره آنها را مباحثه می کردم و بدین طریق درسها را خوب یاد میگرفتم روی همین جهت بعد از مدتی مورد توجه خاص استاد قرار گرفته و با ایشان مأنوس شدم به نحوی که در بعضی از مسافرتها با ایشان همرا بوده و در برخی فعالیتهای اجتماعی مورد اعتمادش بودم. آخوند مرد کم حرف و در فقه فتوای واقعاً متخصص بود گویا تا آن زمان، شرایع الاسلام را ۱۳ دوره تدریس کرده بود. خاطره که از این دوره به روشنی به یاد دارم این است که روزی شیخ قاسم علی شهرستان از تحصیل کردگان نجف اشرف که فردی ملای بود در مسیر مسافرت خود به سوی مشهد به شیر داغ آمده و مهمان جناب آخوند شد. شب با حضور طلاب مذاکراتی بین آنان رد و بدل شد صبح هنگام خداحافظی شیخ قاسم علی دستش را به طرف آخوند دراز کرده گفت متقی بوده ای اما ملانه دستت را بده که عقد اخوتی با هم بخوانیم روا نباشد روز قیامت برات علی بهشت برود و قاسم علی جهنم به هر تقدیر پس از سپری نمودن چهار سال در حوزه مرحوم آخوند شیر داغ با مرحوم حاج آقای فقیهی که البته ایشان دیرتر از من به شیر داغ آمده بود، قصد عزیمت به مدرسه علمیه شیخ صفر علی مالستان را نمودیم استاد بزرگوار ما جناب آخوند وقتی متوجه عزم رفتن ما شد با اخم پدرانه و آهسته گفت: «آری بروید مو که اینجا برای دیباچه خوانی هستیم از این سخنش ناراحتی به روشنی پیدا بود».

مدرسه علمیه شیخ صفر علی در قریه (لاله) چک مالستان نخستین جای بود که توجه طلاب تازه وارد را به خود جلب میکرد من و مرحوم حاج آقای فقیهی نیز بعد از ورود به مالستان قصد آنجا کردیم شیخ صفر علی از فضلا و محصلین حوزه علمیه نجف اشرف بود بعد از ورود به مدرسه شخص ایشان برای پذیرش از ما امتحان گرفت من باب استثنای سیوطی ابن مالک و مرحوم آقای فقیهی شرح ملا جامی را امتحان دادیم به محض خواندن عبارت مرحوم شیخ صفر على متقاعد شده و فرمود کافی است نیاز به توضیح دادن نیست لذا هر دو نفرمان را پذیرفته و در مدرسه اش جای داد. دروسی که در مدرسه علمیه ایشان تدریس میشد از مقدمات ادبیات فقه و اصول بودند تا کتاب قوانین الاصول مرحوم میرزای قمی.

در مدت چهار سال اقامت در حوزه علمیه شیخ صفر علی موفق شدم برخی از درس ها را دوره نموده و برخی از دروس جدید مانند کتاب حاشیه در منطق و معالم الدین در اصول را نزد ایشان تلمذ بنمایم. همچنین کتاب مطول در معانی بیان و بدیع را نزد سید هاشم فاضل مالستانی از فضلا و محصلین مشهد و از شاگردان ادیب نیشابوری فرا گرفتم. جناب شیخ صفر علی استاد مدرسه شخصی پاک، بادیانت محب راستین اهل بیت ، خطیب و روضه خوان بود روضه هایش همواره با شور و حالی عجیب که حکایت از صفای باطن و ارادت وی به خاندان عصمت و طهارت داشت همراه بود در سفری که با ایشان برای شرکت در مراسم فاتحه پدر آقای وحیدی هو تقول به آنجا رفتیم، شب در اجتماع مردم مرحوم شیخ صفر علی روضه ای خوبی خواند.

پس از مراسم شیخ وحیدی رو به استاد ما کرد و گفت: آتی شیخ صفر علی روضه های تو مثل باران بهار میماند که پایه پایه میآید و میرود در طول مدت چهار سال حضورم در این مدرسه رابطه ام با استاد شیخ صفر علی نیز خوب و صمیمی شده بود به گونه ای که در کنار درس و بحث گاه در این گونه سفرها و مشابه آن با وی همراه بودم. به هر تقدیر بعد از گذراندن یک دوره هشت ساله طلبگی حدود سال های ۳۱ با ۳۲ شمسی به زادگاهم باغچار برگشتم حضورم در بین مردم خوب باغچار با اقبال عمومی مواجه شده و فعالیتهای دینی فرهنگی و آموزشی منطقه به عهده این جانب واگذار شد. مردم باغچار مانند مناطق دیگر هزاره جات، از نظر معیشت و اقتصاد در فقر و تنگی به سر میبردند خصوصاً از جهت مسکن در خانه های بسیار قدیمی و کوچک زندگی میکردیم با وجود همه این محذورها بنده با همکاری مؤمنین منطقه موفق شدم در کنار رسیدگی به امور دینی فرهنگی و اجتماعی مردم با دایر کردن جلسات دروس مقدماتی تعدادی از نو آموزان و محصلین دینی را از باغچار و بیرون باغچار جلب نمایم. در ابتدای امر کار آموزش و پرورش طلاب در منزل شخصی خودم و به سختی انجام میگرفت طلاب و محصلین بعضاً در محل و خانه های اهل آبادی اتاق گرفته و بعضی به صورت روزانه از خانه های خود می آمدند. طلاب به تناسب شرایط زندگی شخصی شان بعضی دیرتر و بعضی کمتر سالی و نیم سالی  می ماندند و بدین طریق با خواندن و نوشتن مقدمات ادبیات عرب مانند صرف، نحو، قرائت قرآن و احکام شرعی که نیاز مبرم آن زمان بود آشنا می شدند. متون آموزشی که درس می گفتم مقدمات صرف و نحو، صمدیه، سیوطی و عروه الوثقی در فقه بود.از طلاب و محصلین این دوره جناب سید قنبر علی شیخ نادر علی رحیمی حاج ملایر اتعلى، مرحوم ملا عبد الحکیم، ملا سرور علی شهید ملا غلام حسن، مرحوم ملا اختر محمد و جمع دیگر از دوستان و رفقای متدین و نیک نامی بوده اند که حضور متدینانه آنان در میان مردم در آن دوره تاریک همواره غنیمت و مایه روشنایی خیر و برکت بوده اند.

2. شخصیت معنوی
عناصر شخصیت معنوی جناب آخوند، باغچار همانند یک مؤمن واقعی از دو عنصر ایمان و عمل صالح شکل گرفته است. همان دو چیزی که بر اساس آیه شریفه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلْ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» موجب محبوبیت و مجذوبیت انسان مؤمن در دلهای اهل ایمان و یقین میگردد عناصر ایمان و عمل صالح در کنار عفت نفس و مناعت طبع موجود در این انسان وارسته از وی شخصیتی ساخته است محبوب و مردمی باور یقینی به خدا قیامت و پیامبر اکرم و عمری زندگی کردن آمیخته با تقوی و پاکی زهد و پارسایی قناعت و بلند طبعی موجب شده پیدایش حیات طیبه ی توام با آرامش طمأنینه و به دور از نگرانی و اضطراب آزاردهنده و رایج دنیوی در زندگی و سیمای مؤمنانه ایشان شده است که تداعی کننده آیه قرآن کریم «مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةٌ طَیِّبَةٌ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُون» است. هر زن و مرد با ایمانی که عمل شایسته کند به او زندگی نیکو میبخشیم و در برابر کارهای نیکوترشان پاداششان می دهیم. مجموعه عناصر علم ایمان و عمل صالح، باعث محبوبیت ایشان در دل های مؤمنین منطقه شده و در نهایت ایشان را در سلک یک عالم عامل زاهد پارسا و بنده بی آلایش و مخلص خدا قرار داده است با چنین خصوصیت های ایمانی و کرداری توفیق یافت چراغ علم و ایمان را در منطقه ارزگان به اندازه وسع خود روشن نگه داشته و بذر دانش و تقوی را در جان نسلهای بعد از خویش بیفشاند به نحوی که قریب به اتفاق علمای منطقه بی واسطه یا با واسطه از شاگردان ایشان است.

3. خدمات علمی- فرهنگی

در سال های ۴۲ و ۴۳ منزل مسکونی ام را تغییر داده و منزل جدیدی که اندکی از نظر موقعیت بیرونی و وسعت درونی بهتر بود با هزینه شخصی ام ساخته و به کار آموزش و پرورش طلاب کما فی السابق ادامه دادم در همین سنوات با همیاری خیرین منطقه و برخی از طلاب مانند شهید محمد مظفری اولین مدرسه علمیه باغچار را که در واقع نخستین مدرسه علمیه در سطح ولسوالی ارزگان هم بود در مقیاس و متناسب با شرایط آن زمان تأسیس نمودیم این مدرسه مرکب از یک سالن و یک آشپزخانه و جای نسبتاً مناسبی برای سکونت طلاب و محصلین دینی بود که از جاهای دور می آمدند. بعدها در دهه شصت همین مدرسه توسط فرزندم آقای افضلی و خیرین منطقه توسعه یافته و تبدیل به مدرسه بزرگ و جدیدی باغچار گردید که تعدادی از طلاب و محصلین جوان امروز محصول این مدرسه جدید است.

مرحوم ملا نظرآخند به عنوان یک شخصیت علمی، معنوی، پارسا و خدوم، مورد احترام مردم منطقه باغچار و ارزگان بود. در تاریخ ۱۳۹۸/۹/۱۵ به پاس خدمات ارزنده علمی بیش از نیم قرن این عالم وارسته، از سوی علما و طلاب منطقه ارزگان در شهر پیشوای ورامین، با حضور علما و مهاجرین، تجلیل گردید. آنچه ذیلا می‌آید بیان زندگی علمی ایشان است که در زمان حیات بابرکت آن عالم گرانقدر، تهیه شده است.

در آن زمان، به دلایل شرایط کاری و معیشتی مردم که عمدتاً کشاورزی و دامداری بود، در زمستان ها تعداد محصلین بیشتر و در تابستانها کمتر می شدند. کتابها و دروسی را که در این دوره شخصاً به تدریس آنها اشتغال داشتم، در ادبیات عربی شرح ملا جامی، سیوطی ملا جلال الدین در منطق حاشیه و در فقه و اصول معالم الدین، منهاج الصالحین، تحریر الوسیله، شرایع الاسلام محقق حلى و کتاب لمعه شهید ثانی بودند از طلاب و محصلین این دوره میتوانم به دوستان و فرهیختگانی مانند حجج اسلام شهید سید محمد مظفری شهید سید احمد مرتضوى شیخ یعقوب علی منتظری، شیخ محمد فیاض، ملا غلام نبی، شیخ نعمت الله فرقانی شیخ عبد الصمد دانش، حاج غلام رسول شریفی، شیخ حسن امینی، شیخ بستان علی برهانی ملا ،خداداد ملا محسن شیخ عبدالله مهدوی، دکتر محمد امین احمدی و.... تعدادی از بزرگواران دیگر بوده اند که برخی به رحمت حق رفته اند و برخی هم اکنون در قید حیات اند و به حمدالله از چهره های برجسته علمی و فرهنگی منطقه ارزگان به حساب می آیند. البته ناگفته نماند که بسیاری از طلاب و دوستان مؤمن مستعد و با لیاقتی دیگر در این دوره به مدت کوتاه یا متوسط در این مدرسه حضور داشته اند که بعد از فراگیری سواد فارسی و ادبیات مقدماتی، قرآن و احکام به دلیل شرایط زندگی نتوانسته اند ادامه تحصیل بدهند؛ اما هر کدام در جای خود و به قدر وسع و بضاعت خویش به حمدالله انسانهای مفیدی برای جامعه بوده اند. این فعالیتها همچنان ادامه داشت تا زمان مهاجرت. بعد از مهاجرت در سال ۱۳۶۹ با وجود پیری و کهولت سن، مدتی در درس تفسیر آیت الله جوادی آملی شرکت نموده و همراه با آن به مطالعه تفسیر گران سنگ المیزان علامه طباطبایی پرداختم که لذت آن درس و این مطالعه مدام در ذائقه جانم شیرینی میکند چنانکه حسرت محرومیت از این نعمت های الهی در دوره جوانی همواره در کامم تلخ می ماند.

بر اساس وظیفه دینی و اجتماعی خود در کنار پرداختن به فعالیت های علمی به اندازه وسع و توانم در امورات دینی مذهبی و اجتماعی نیز، همواره در کنار مردم و در خدمت مردم باغچار بوده ام مراسم جمعه خوانی در شبهای جمعه با حضور مؤمنین محل و طلاب با محوریت ذکر و یاد خاندان اهل بیت عصمت و طهارت ، همواره در منزل شخصی ام برگزار بود در کنار مردم متدین و ولایی باغچار همراه با طلاب مدرسه ایام محرم و عاشورای حسینی را در همان تکیه خانه های قدیمی تاریک اما صمیمی و نورانی عزا گرفته یاد و خاطره شهدای کربلا و سالار شهیدان را گرامی و زنده نگه میداشتیم محرم و عاشورای حسینی در آن دوره های تاریک و ظلمانی در واقع بهترین و تنهاترین شاهرگ حفظ حیات معنوی دینی و فرهنگی مردم بود که جان تشنگان معرفت و معنویت را با ذکر عزا و حماسه حسینی از زلال معارف دینی سیراب میکرد تکیه خانه قدیمی قریه ما تا مدت ها منزل مرحوم ملا حسین کربلایی بود بعدها با همکاری خیرین و متدینین منطقه نخستین حسینیه و مسجد بزرگ و جدید منطقه باغچار ساخته شد. این حسینیه و مسجد تا این اواخر محل اقامه نماز جماعت مراسم عزاداری های محرم و عاشورا و نیز محل نشستها و اجتماعات بزرگ مردمی و اجتماعی بود. شایسته ذکر است که زمین این حسینیه و مسجد توسط خیر نیک نام محل جناب حاج اسحاق بیو وقف شده بود که یادش به نیکی باد در این دوره بسیاری از امور دینی فرهنگی و بعضاً اجتماعی مردم مانند حل و فصل اختلافات اصلاح ذات البین، راهنمای مسائل دینی و شرعی مردم به عهد بنده و طلاب همین مدرسه بوده است.

آنچه از فعالیت های علمی فرهنگی و اجتماعی گفته شد، توفیقی بود اندک که خداوند متعال با همکاری مردم خوب منطقه باغچار نصیبم کرد. قطعاً زندگی و سلوک اجتماعی هیچ انسان عادی یکسره کامل و خالی از عیب و ایراد نیست. لذا در پایان این بخش از خداوند متعال مسئلت میکنم اعمال خوب نیک و مثبت ما را اگر بوده است به کرمش قبول فرموده و ذخیره دنیای آخرتمان قرار دهد و اگر خبط و خطا و اشتباهی در کار بوده به کرمش بر ما ببخشاید و ما را با آنها مواخذه نفرماید. از شما مردم خوب و متدین باغچار از تک تک شما برادران و خواهران دینی ام که عمری با شما زندگی کرده و حشر نشر داشته ام و طبیعی است که در این مسیر طولانی همکاری و همراهی گاه دلخوری و دلتنگی پیش آمده باشد، در همین جا و در این ایام واپسین عمر که به گمان قریب به یقینم آخرین حضورم در بین صمیمی و دوستانه شما هست حلالیت طلبیده و التماس دعای خیر دارم و برای همه شما از صمیم دل دعا می کنم.

مرحوم آخند باغچار، در تاریخ ۱۳۹۹/۲/۲۸ در سحرگاه شب قدر ۲۳ رمضان ۱۴۴۱ در حالی که ذکر خدا و اهل بیت(ع) را بر زبان داشت، داعیه حق را لبیک گفته و از این جهان فانی رحلت فرمود و پیکر پاکش در قبرستان بهشت معصومه شهر مقدس قم به خاک سپرده شد. رحمت الله علیه.(منبع: پرتوی در تاریخ ارزگان، رحمت الله ضیایی، ص375-384).

شیخ رمضانعلی فقیهی

زندگینامه حجت الاسلام و المسلمین شیخ رمضانعلی فقیهی باغچاری(ره)
مرحوم شیخ رمضانعلی فقیهی، فرزند حاجی کربلایی محمد علی در سال ۱۳۲۰ش، در قریه باغچار از توابع ولسوالی ارزگان خاص به دنیا آمد.
1. تحصیلات:
مرحوم شیخ رمضان فقیهی دارای استعداد عالی و کم نظیر بوده است. تحصیلات خود را در محل از محضر آخوند شیرداغ شروع کرده است، ادبیات عرب را از محضر آخوندشیرداغ استفاده کرده است. بعد در حالیکه هنوز به حد بلوغ نرسیده بوده است برای ادامه تحصیل همراه پدر بزرگوارش راهی نجف اشرف می گردد، در نجف اشرف هم آن طلبه با استعداد و نوجوان، به مدت حدودا ۶سال با تلاش های کم نظیر و جدیت فوق العاده شبانه روزی، سطوح متوسط و عالی را از محضر اساتید بنام آن روز حوزه علمیه نجف اشرف استفاده کرده است، مثل ایت الله فیاض، شهید سید اسدالله مدنی، شیخ کاظم تبریزی و حد اقل دو سال هم به درس خارج ایت الله العظمی خوی شرکت نموده است،
در حوزه علمیه نجف اشرف در حین تحصیل با شخصیت فعال و درس خوان دیگری آیت الله آصف محسنی قندهاری هم مباحثه بوده است، آیت الله محسنی هم به آقای فقیهی احترام خاص قائل بوده است و ان را در دیدار های خود با مومنان باغچاری و ارزگانی اظهار می کرده است.
آقای فقیهی، بعد از دوره عبدالرحمن اولین طلبه باغچاری است که به تحصیل در ارزگان و اطراف آن قناعت نمی کند، و برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه نجف اشرف می رود، منتهی بعد از هفت سال تحصیل شبانه روزی، در هوای گرم نجف و نبود، امکانات مناسب و تلاش شبانه روزی و عدم توجه کافی به تغذیه مناسب در حین تحصیل، باعث می شود که اقای فقیهی از نظر روحی و فکری تحت فشار قرار می گیرد و بعد از مشوره با دکتر ها، به توصیه انان، اجبارا با کمال علاقه به ادامه تحصیل، تحصیل در حوزه علمیه نجف اشرف را رها کرده، به وطن باز می گردد، در باز گشت مورد استقبال مردم مومن ارزگان و باغچار قرار می گیرد و در منطقه می ماند،
شیخ فقیهی، اولین شخصیت علمی و حوزوی است که بعد از بازگشت به وطن به «شیخ» معروف می گردد و شیخ مطلق در ارزگان می گردد. قبل از ایشان تحصیل کرده های دینی، به ملا و آخوند معروف بوده اند، عنوان شیخ اولین بار به ایشان استعمال می گردد. عنوان «شیخ» در آن زمان هم سنگ آیت الله العظمی امروز بوده است، عنوان مقدس و بزرگ، نمونه کامل حوزوی آن در نجف اشرف شیخ انصاری رحمت الله علیه بوده است. عنوان شیخ حاکی از مقام علمی عالی همراه با قداست، اخلاق و معنویت بوده است، که در ارزگان چنین عنوانی سابقه نداشته است و اولین بار بوده است که یک چنین شخصیتی عظیم علمی به ارزگان آمده بوده است. حقیقتا هم ایشان از نظر علمی و معنوی، در منطقه ارزگان شخصیت بی نظیر و بی سابقه بود، بلکه می توان گفت که در کل افغانستان از نظر علمی و معنوی کم نظیر بوده است،
جناب آقای فقیهی در سال ۱۳۶۹ بعد از جنگ سال ۱۳۶۹ بین پشتون های ارزگان و هزاره ها به ایران مهاجرت کرد، و با همان شور و شوق جوانی تحصیلات را در حوزه علمیه قم پی گرفتند و حدود ۱۲ سال در درس خارج ایت الله العظمی وحید خراسانی شرکت می کردند، از نقد ها و بحث های علمی ایشان پیدا بود که مانند یک مجتهد مسلم مسائل را طرح و بررسی می کردند.
2. خدمات اجتماعی:
خدمات اجتماعی ایشان بیشتر رنگ فرهنگی و دینی داشته است، و ان خدمات را می شود به دو دوره تقسیم کرد، خدمات دوره قبل از انقلاب اسلامی افغانستان علیه شوروی ها و خدمات دوره انقلاب اسلامی
الف) دوره قبل از انقلاب اسلامی:
۱. جناب آقای فقیهی وکیل ایت الله العظمی خوی بود و به مسائل شرعی مالی مردم و مقلدان آیت اللّه خوی رسیده می کردند و به موارد مصرف شان مصرف می کردند.
۲. مرحوم آقای فقیهی مرجع دینی و علمی مردم باغچار و اطراف آن‌ بود و به مسائل اعتقادی، اخلاقی، تاریخی و معارفی و فقهی مردم پاسخ می دادند.
۳. ایشان به عنوان یک عالم اگاه و درد مند و بی نظیر در ایام عزار داری های محرم و مناسبت های مذهبی، و مردمی، بین مردم سخنرانی و صحبت می کردند و مسائل اعتقادی، مذهبی، تاریخی و شرعی را بیان می کردند.
۴. جناب آقای فقیهی به عنوان یک عالم دین شناس و روحانی مورد احترام و قبول مردم به دعاوی و اختلافات حقوقی، مالی، خانوادگی و ارثی، مردم که پیش ایشان می آمد از نظر شرعی رسیده گی می کردند و دعاوی مردم را حل و فصل می کردند.
۵. ایشان در جلسات رفع اختلافات بین مردم هم که توسط موسفیدان بررسی می گردید، نوعا دعوت می شدند و شرکت می کردند و نظر اصلاحی شان را و راه حل های خود را ارائه می کردند.
۶. آقای فقیهی به عنوان یک عالم دینی و کارشناس دین، در دوستی ها و شادی های مردم شرکت داشتند، و عقد ازدواج جوان ها را بدون هیچ چشمرداشتی می خواندند، و در موارد هم که نیاز به طلاق بود، در صورت لزوم طلاق را جاری می کردند.
۷. ایشان به عنوان یک عالمی مردمی و خدمت گزار، در مراسمات مردمی، که به جهت مرگ و موت ها گرفته می شد، شخصا شرکت می کردند، و تغسیل، تکفین و تدفین اموات با هدایت و راهنمایی ایشان انجام می شد، و برای خواندن نماز بر اموات شخصا در هر شرایطی آب و هوای حتی در ایام برفی هم شرکت می کرد و نماز میت را می خواندند.
۸. در مراسم فاتحه و ختم و قرآنی خوانی ها، حضور می یافت و مثل بقیه قران خوانها، چند جزء قران را می خواندند در مراسم قران خوانی، رسم بود که هر فرد حد اقل پنج جزء قران را بخواند، و همینطور در صورت نیاز و لزوم در مراسم صحبت می کردند و مسائلی دینی و فقهی را مطرح می نمود، و هم چنین در مراسم شبهای قدر و احیایی شبهای قدر همراه مردم شرکت می کردند.
ب) دوره بعد از انقلاب اسلامی
شورای روحانیت باغچار را با حمایت مردم باغچار و همکاری آخوند صاحب باغچار، اقای برهانی و زاهدی و نمایندگان پنج قریه مردم باغچار در سال ۱۳۶۱ برای ایجاد نظم و امنیت و حل و فصل دعاوی مردم و دفاع از مردم باغچار، و حمایت از مجاهدین تشکیل دادند. چون حکومت مرکزی خلقی ها، در ارزگان حاکمیت نداشت، شورای مشترک مجاهدین بین پشتون ها و هزاره ها در مرکز السوالی ارزگان، در اثر اختلافات تضعیف شده از بین رفته بود، و مردم باغچار که در محاصره طبیعی پشتون های دایچوپانی و ارزگانی قرار داشت، نیاز به هماهنگی و همکاری جمعی، در نبود حکومت داشتند. این شوری با چهار عضوی از علمای بزرگ باغچار که در راس شان آقای فقیهی قرار داشت و نمایندگان مردم تشکیل شده بود که به مدت چهار و ظایف حکومت را به عنوان عدول مومنین به عهده داشتند و امور مردم را براساس موازین شرعی حل و فصل می کردند، اعضای این شوری هیچ کدام حق و حقوقی از کسی دریافت نمی کرد، و کار ها را واقعا جهادی انجام می داد.
در سال ۱۳۶۲ با نبود حکومت و اختلاف احزاب سیاسی، نیاز به ایجاد یک مرکزیت واحد برای اداره امور هزاره ها و شیعیان و ایجاد نظم و امنیت و حل فصل دعای و اختلافات و جلوی گیری از نزاع های ناخواسته استه در مرکز السوالی ارزگان احساس می شد، علمای ارزگان در طی جلسات متعدد به توافق رسیدند و شورای برای اداره کل شیعیان ارزگان در مرکز السوالی ارزگان تشکیل بدهد .
به همین منظور شورای روحانیت شیعه تشکیل شد، این شوری در ابتدای پنج عضوی داشت که باز آقای فقیهی ریاست آن را بر عهده داشت. بقیه اعضا آقایان آخوند صاحب باغچار، شیخ محمد تقدسی حسینی، هاشم کربلای سیابغل، جعفری کندلان بود. در سال ۱۳۶۳ آقایان استاد فیاض و آقای افضلی باغچار هم به آن افزوده شد.
این شوری هم چند سال در نبود حکومت مرکزی و اختلافات دوران جهاد، وظیفه حکومت را به عنوان عدول مومنین بر عهده داشت و امور مردم را بر اساس موازین اسلامی، اداره می کردند، در این شورای هم کسی حقوق در یافت نمی کرد، تنها مصارف روزانه و مسافرت های شان را ازبیت المال مسلمین و کمک های مردمی، استفاده می کردند ،
3. خصوصیات اخلاقی:
۱. روحیه حق خواهی
حق طلبی برای یک طلبه، روحانی وعالم دینی از ضروریات شغلی و کاری انان است واقعا این خصیه در حاج اقای فقیهی نهادینه شده بوده، چه در بخش شناخت معارف اسلامی و مسائل دینی، در مباحثات و مناظرات علمی، چه در امور شخصی و رفتار های شخصی و چه در امور اجتماعی و جریان های اجتماعی، ایشان به دنبال حق بود، اولین سوال و مساله برای ایشان این بود که حق چیست؟ و در این جهت مراعات هیچ کسی و هیچ جریانی را نمی کردند، من به عنوان یک طلبه، سالها شاهد این خصیصه ایشان بودم، و برایم بسیار جالب بود.
۲. روحیه علمی
خصیصه دوم روحی ایشان این بود که به قضایای فردی و اجتماعی عالمانه بر خورد می کردند، چه در مواضع فردی، وچه سیاسی و اجتماعی بر خورد عالمانه داشتند، تعصب، قومی، منطقه و صنفی نداشتند، این خصیصه متمم خصیصه اول ایشان بود، ایشان در عین توانای کم نظیر علمی مقبولیت و شهرت مردمی با احترام به هم صنفان خود، مسائل را در جمع مطرح و از نظر علمی و منطقی بررسی می نمود، و نظرات دیگران به دقت گوش می داد و احیانا نقد می کرد.
3. ساده زیستی
یکی از اوصاف روحی ایشان بی تکلفی، ساده زیستی و تواضع ایشان بود، ایشان در زیست شخصی و اجتماعی در عین صلابت و هیبت دینی و علمایی، انسان متواضع، بی تکلف و ساده زیست بود، و با تمام اقشار مردم با تواضع، اخلاق حسنه، و بی تکلف، برخورد می کرد، و روابط و رفت امد عادی اجتماعی داشت . و با کارگران، دهقانان خود می نشست و هم سفره می شد و گفتگو می کرد و احیانا شوخی و مزاح می کرد، و گاهی مثل یک کار گر کار می نمود.
4. خیر خواهی
یکی از خصوصیات روحی ایشان، این بود که عمیقا خیر خواه مردم و همه طبقات بود، خصوصا خیر خواه طبقه کارگر، دهقان و ضعفای مردم بود، پدر ایشان حاج کربلای ملا محمد علی، که از سرمایه داران و زمین داران و دام داران منطقه بود، تعداد، دهقان و کارگر، داشت، دایی من مرحوم غلام حیدر زاهدی که یک سال دهقان ایشان بود، نقل می کرد که شیخ همیشه به پدرش در باره مراعات حقوق دهقانان و کارگران و عدم سخت گیری به آنان تذکر می داد، و از کارگران و دهقانان دفاع و حمایت می کرد. پدرش گاهی، با شیخ شوخی می کرد که شما طرفدار من هستید یا طرفدار کارگران، عجب است من پسر بزرگ کردم که حامی من باشد، ولی شما که شیخ هم شده اید باز از من حمایت نمی کنید، شیخ می گفت : حق و احترام پدری شما سر جای خودش محفوظ است، ولی شما مرا تربیت کردید که عالم شوم، برای اینکه خیر شما را بخواهم و راه های شرعی را بشما بگویم ؛ نه اینکه از شما کور کورانه حمایت کنم، پدرش می خندید و خوشحال می شد.
5 . تعبد و اخلاص
یکی از رازهای موفقیت ایشان در زندگی، معنویت، تعبد، اخلاص و محبت به اهل بیت بود، اثار سجده های طولانی و نورانیت معنوی در چهره ایشان نمایان و قابل مشاهده بود، ایشان در حین نماز با توجه و خضوع خاصی نماز می خواند و بعد از نماز مدتی به تعقیبات مشغول بود،
6. محبت به اهل بیت(ع)
محبت ایشان به اهل بیت مخصوصا به امام حسین علیه السلام مثال زدنی و درس آموز است . ایشان مخصوصا در روز های تاسوعا و عاشوری با حال خاصی وارد مجلس می شد، و با هیچ کسی خوش بیش نمی کرد، بگونه که حال مصیبت زده گی از سر و وضع او قابل مشاهده بود و مثل یک پدر مرده و فرزند مرده به نظر می رسید . و همینکه وارد مجلس می شد نمی نشست و در میان مردم با حال زاری می ایستاد و شروع به صحبت می کرد و با تمام وجود خود آن چنان جان سوز سخن می گفت و روضه می خواند و گریه می کرد که محشری به پا می شد و مردم، مرد و زن با صدا،بلند گریه می کردند.
4. تدریس و تبلیغ:
جناب آقای فقیهی وقتی از تحصیل بر می گردد، مورد استقبال بی سابقه مردم قرار می گیرد، چون برای اولین بار بعد از دوره عبدالرحمن یک عالم عالی قدر و یک شخصیت علمی تحصیل کرده حوزه علمیه نجف به ارزگان می آید، مردم مرکز ارزگان پیش قدم می گردد و از ایشان در خواست می کند که در مرکز السوالی ارزگان خاص بیاید و به هدایت مردم به پردازد، ایشان هم می پذیرد و در مرکز ارزگان در قریه کهنه بازار اقامت می کند، و مسجد جامع کهنه بازار را پایگاه تبلیغ، تدریس و نماز جماعت قرار می دهد.
آقای فقیهی با اینکه از آیت الله العظمی خوی وکالت داشته است و از نظر مالی با کمک مردم کدام مشکلی نداشته است، اما ساختن مدرسه علمیه مستقل را با توجه به فضایی اجتماعی مرکز السوالی که شرایط و آثار تقیه هنوز وجود داشته است، مناسب نمی بیند.
مسجد جامع کهنه بازار، که یاد گار دوران ولایت ارزگان بوده و در زمان که بازار و تجارت و محل اداری در کهنه بازار وجود داشته، مسجد مذکور محل تجمع روزانه اهل سنت و نماز گزاران آنان مخصوصا نماز جمعه آنها بود است. در کنار مسجد دو تا اتاق بوده است که در دوره ولایت، محل اسکان طلاب اهل سنت بوده است، وقتی بازار و محل ادارات حکومتی به محل جدید در نزدیکی کوه، آب گرم و در مسیر رود خانه ناوه شالی و سر تنگی منتقل می شود، اطراف مسجد کهنه بازار، هزاره ها و شیعه ها ساکن می گردد، وکهنه بازار می شود محل زندگی هزاره های شیعه، و طلاب اهل سنت هم می رود. به همین دلیل مردم کهنه بازار از فرصت استفاده می کند در کابل در خواست می دهد که با توجه به شرایط جدید و وقوع مسجد در محله شیعه ها، مسجد به آنان واگزار گردد، که در خواست انان با پیگری مجدانه شیعیان مورد موافقت قرار می گیرد و فرمان تعلق مسجد به شیعیان را نمایندگان مردم کهنه بازار باخود می اورد، منتهی سنی های محل بدلیل نداشتن مسجد جامع، می گویند که روز ها و شب ها، مسجد مال شما باشد، منتهی فقط روز های جمعه تا زمان که اهل سنت، مسجد جامع برای خودشان نساخته اند می آید در مسجد نماز جمعه را بر گزار می کند، ( به نقل از معلم عبدالحسین کهنه بازاری).
اقای فقیهی در دوره چند سال که در ارزگان مقیم بوده است در همان مسجد نماز جماعت داشته است و در محرم عزاداری و سخنرانی داشته است، و در دو اتاق کنار مسجد طلاب علاقه مند از مرکز ارزگان و اطراف ساکن بوده و جناب آقای فقیهی برای آنان درس می گفته است، ( به نقل از آقای ملا نبی رضایی).
بعد از چند سال حضور با برکت در مر کز السوالی و تعلیم و تربیت طلاب، و رشد فرهنگ دینی و ترویج و تبلیغ علوم الهی در میان مردم و رشد نسل مومن و آشنای به فرهنگ دینی، جناب آقای فقیهی به دلایلی که من نمی دانم بعد از چند سال حضور در مرکز السوالی ارزگان خاص به زادگاهش باغچار بر می گردد و در آن جا به ترویج دین و تبلیغ معارف الهی و هدایت و راهنمایی مردم می پردازد، و تا در باغچار حضور داشته است بکار خودش ادامه می دهد. در باغچار هم به دلائل که من نمی دانم باز جناب آقای فقیهی مدرسه علمیه نمی سازد، اما در خانه خود به طلاب علاقه مند درس می داده است.
5. روش تبلیغی:
مرحوم فقهی در تبلیغ از سبک گفتگوی چهره به چهره استفاده میکرد و مهارت فوق العاده در این زمنیه داشت. ایشان در هر مجلس و محفلی که شرکت میکرد اداره و نظم جلسه را بدست می گرفت و به تناسب مخاطبان خویش مسئله شرعی در جلسات عموی و یا عملی در بین اهل علم را مطرح و در اطراف آن به بحث و گفتگو می پرداخت و همه از مباحث مطرح شده لذت می بردند و استفاده می کردند. یکی از خصیصه های روی روحی ایشان این بود، که در هر مجلس و محفلی که می نشست، چه مجلس عوام و چه خوهص به تناسب مجلس، یک مساله علمی، فقهی و اعتقادی را طرح می کرد، و به روش سوال و جواب، که در میان فلاسفه به روش سقراطی معروف است، مساله را بررسی می نمود، که من از این روش به تبلیغ چهره به چهره یاد می کنم. این روش با توجه به سطح فکری عامه‌ و متوسط مردم یکی از بهترین روش های تبلیغ و تربیت دینی می باشد، باتوجه به توانای علمی و مقبولیت که ایشان در میان عوام و خواص داشت این روش بسیار تاثیر گزار و موفق بود.
جناب آقای فقیهی با این رویش عالمانه، در سال‌های که بین مردم حضور داشت در حفظ عقاید، تربیت و رشد دینی، مردم و جمعی عظیم از مؤمنان بسیار موفق بوده است، و حقیقتا ایشان در انجام این رویش بی نظیر بود و جای ایشان خالی است.
یکی از روش های ایشان روحیه علمی و گفتگوی چهره به چهره بامردم بود، و همین روش در ارزگان باعث شده بود که علاوه بر تربیت نسل جوان تشنه ی تحصیل علوم دینی، مردمان متدیین هم با مسائل و معارف دینی شان آشنا شوند در واقع مجالس حاج اقای فقیهی کلاس درس فقه و معارف الهی بود.
مرحوم حاج موسی حسینی، از سرمایه داران و یاران مومن آقای فقیهی بود که در سیدان ارزگان زندگی می کرد. حاجی ان قدر به اقای فقیهی علاقه، اعتقاد و اعتماد داشت، که موقع مرگ شان آقای فقیهی را بعنوان وصی خود انتخاب نمود، حاج موسی از کسان بود که در خانه خود منبر داشت، هر آخوند که مهمان او می شد از او می خواست که برایش صحبت و روضه بخواند،
حاج محمد زوالی سیابغل، مرد متدین و مومن و سرمایه دار بزرگ ارزگان، یکی دیگر از همراهان و مریدان آقای فقیهی بود که بعد ها در دوره های بعد از حامیان اصلی مدرسه علمیه امام صادق ارزگان گردید.
حاج قربان کهنه بازاری که آثار سجده در پیشانی او وجود داشت مرد متعبد، متدین و از مغازه داران و دکان داران شیعه ارزگان بود. یک روز در ایام تحصیل در ارزگان به مناسبتی به مغازه اش رفتم، همینکه شناخت طلبه هستم مساله شرعی را سوال کرد، وقتی من جواب دادم، گفت من این مساله را و مسائل امثال ان را از آقای فقیهی آموخته ام، این افراد و امثال انها، عجیب ارادت و علاقه به آقای فقیهی داشتند که نشانه، تلاش دینی صادقانه آقای فقیهی در ارزگان بود. اقای فقیهی واقعا شخصیت تربیت شده و عالم دینی بود هر کس با او آشنا می شد در او علم، ایمان، تقوی، اخلاص، معنویت و خیر خواهی و حق طلبی را می دید.
مرحوم غلام رضا زاهد باغچاری که یکی از ارادت مندان آقای فقیهی بود، می گفت من وقتی به حاج اقای فقیهی اشناشدم دلم می خواست تازنده هستم به ایشان خدمت کنم. اما مشکلات روز گار مانع بود، اگر نه این کار را می کردم، ایشان خاطره تقلید خود را بعد از فوت آقای حکیم را نقل می کرد، که علمای ارزگان در تقلید دو دسته شدند، آن زمان اقای نقوی هم به ارزگان آمده بود، یک عده مقلید آیت الله العظمی خوی و عده هم مقلید آیت الله العظمی امام خمینی شده بودند. من چون حاج اقای فقیهی را از نظر علمی و تقوای از بقیه علما بالاتر می دانستم، رفتم خدمت ایشان و از ایشان سوال کردم که به نظر شما از کدام یکی از مراجع، باید تقلید کرد.
6. شاگردان:
شاگردان که از محضر حاج اقای فقیهی در ارزگان استفاده کرده اند، آقایان ملا سید غلام حیدر موسوی از کهنه بازار، ملا موسی، از شیخه ارزگان، کربلای ملانبی رضایی، از پشته باغچار، حاج ملا عبدالله ناصری از هوتی دایچوپان، حاج ملا خدارحم ارزگانی، از حسینی، ملا محمد شاه حسینی از حسینی، شهید حجت الاسلام والمسلمین کریمی از شیرداغ، و آقای تقدسی از شیرداغ، و عده دیگری که اسم شان را نمی دانم. از دیگر کسانی که در باغچار از محضر استاد فقیهی استفاده کرده‌است. از آن جمله می توان افرادی مانند: حجج اسلام والمسلمین آقایان شیخ نادرعلی رحیمی، مرحوم شیخ یعقوب علی منتظری، مرحوم شیخ عبدلله مهدوی، ملا ابراهیم و... را نام برد.
7. وفات:
شیخ رمضان فقیهی پس از یک عمر تحصیل، تدریس و ارائه خدمات فرهنگی و اجتماعی به جامعه شیعه، سر انجام در سال ۱۳۸۲ ش در سن ۶۳ سالگی در شهر مقدس قم، دار فانی را وداع گفت و در بهشت معصومه به خانه ابدی آرام گرفت- رضون الله تعالی علیه "عاش سعیدا و مات سعیدا"

(تهیه و تنظیم: حجت الاسلام عبد الله فقیهی فرزند آن مرحوم، به نقل از آیت الله وثوقی ارزگانی)

تذکر: هرگونه استفاده از مطالب این سایت، تنها باذکر منبع: پایگاه اطلاع رسانی مجمع علما و طلاب ارزگان، مجاز است.

شیخ محمدعیسی محقق

زندگینامه حجت الاسلام شیخ محمد عیسی محقق سیرو(ره)

1. زادگاه:

قریه سیرو؛ منطقه‌ای کوهستانی با آب‌ و هوای سرد یکی از مناطق ولسوالی ارزگان خاص است که در فاصله 22 کیلومتری جنوب شرقی ارزگان خاص قرار دارد. این منطقه از چهار قریه کلان به نام‌های بکی، آجه، گیرد و زرتاله تشکیل شده است. سیرو از جنوب با ولسوالی دای‌چوپان و از شرق با ولسوالی خاکیران ولایت زابل، از شمال شرق با منطقه شیرداغ ولسوالی مالستان هم مرز می‌باشد. یکی از شخصیت‌های علمی و فرهنگی این سرزمین؛ مرحوم شیخ محمد عیسی محقق (ره)، معروف به «شیخ  سیرو» است. ایشان در سال‌های 1338 تا 1391  هجری شمسی در این منطقه می زیسته که مردم از چراغ علم و دانش او بهره برده‌اند. ایشان بعد از تحصیلات ابتدایی در منطقه شیرداغ و تحصیلات تکمیلی و سطوح عالیه در مشهد مقدس، برای خدمت  به وطن خویش باز گشت. شیخ محقق سیرو  فعالیت خویش را در منطقه خاکیران آغاز نمود و سپس با دعوت مردم سیرو به این منطقه آمد تا آخر عمر صادقانه در راه خدمت به مردم و نشر معارف دین و اهلبیتعلیهم‌السلام تلاش نمود. این نوشتار کوتاه به‌صورت فهرست‌وار به سیره و حیات علمی ایشان می پردازد.

2. تولد:
مرحوم شیخ محمد عیسی محقق ره، فرزند  مرحوم خدا نظر از قوم کِهتر قلندر؛ در روز شنبه اول ثور 1307، در ارزگان خاص منطقه کندلان در یک خانواده مؤمن چشم به جهان گشود. پدر ایشان مرحوم خدا نظر فرزند ملامحمد در کندلان قریه سیدحاجی زندگی می‌کرد. مرحوم محققره هفت سال بیش نداشت که پدر ایشان از کندلان به خاکیران مهاجرت نموده و در آنجا ساکن می‌شود. ده سال از سن‌ محمد عیسی نگذشته بود که پدر بزرگوارشان به رحمت خدا می رود.

3. تحصیلات:
مرحوم شیخ محقق ره با حمایت مامای خود بازمحمد در سال 1319 عازم شیرداغ شده و در مدرسه مرحوم ملا برات آخوند تحصیلات مقدمات را آغاز می‌نماید. مدت هفت سال از محضر علم و تربیت، مرحوم آخوند شیرداغ بهره می‌برد. مرحوم شیخ محققره از شاگردان ممتاز مرحوم آخوند شیرداغ و به تیزهوشی معروف بوده است.
در سال ۱۳۲9 برای ادامه تحصیل قصد نجف اشرف را می کند و از شیرداغ همراه چند نفر دیگر عازم قندهار می شود که که بغداد برود ولی در قندهار عریضه آنان را نمی پذیرد. چند شبی در تکیه خانه مولوی حسن جان قندهای می مانند تا راه بلد پیدا کرده و عازم مشهد مقدس شوند. با یافتن راهنما از قندهار عازم فراه شده و از فراه پیاده به نیمروز و سپس زابل و از آنجا به مشهد مقدس آمده و در جوار حرم حضرت امام رضا علیه‌السلام در مدرسه‌ای عباس‌قلی خان مشغول به تحصیل می‌گردد. ایشان در مدت هفت سال اقامت در مشهد مقدس از اساتید هم چون؛ محمدتقی ادیب نیشابوری، مشهور به ادیب دوم ره، شیخ هاشم مدرس قزوینی ره ، میرزا حسین فقیه سبزواری ره استفاده نموده و سطوح را به اتمام می رساند و مدتی نیز درس خارج فقه  آیت الله سید محمدهادی حسینی میلانی ره که تازه از کربلا به مشهد مقدس آمده بودند، شرکت نموده است.
در آخر دهه سی، سال 1338 شمسی عازم وطن می شود و از مسیر زاهدان، مرز میرجاوه به کویته‌ای پاکستان می رود. از انجا از مرز اسپین بولدک به کشور باز می‌گردد. ازآنجاکه برادرانش هنوز در خاکیران ساکن بوده‌اند ایشان نیز به خاکیران رفته و در آنجا مشغول به فعالیت می‌شود.
4. ازدواج و فرزندان:
مرحوم شیخ محقق ره در سال 1339 با دختر استاد خویش، مرحوم آخوند برات شیرداغ، ازدواج می‌کند. طبق نقل در عروسی ایشان بزرگان سیرو برای اینکه شیخ را دست کم نگرفته باشند تصمیم به اشتراک پرشور در عروسی ایشان می گیرند و جمعیت زیادی در این مراسم شرکت داشتند؛ مردم علاوه بر پنج بار آرد گندم از مصارف عروسی؛ هرخانه یک دانه نان فتیر با خود می برند.
ایشان از همسر خود دارای پنج فرزند، دو دختر و سه پسر می‌شود. پسر بزرگ ایشان در زمان حیات شیخ به رحمت خدا رفته است. پسر دوم آقای محمدرضا محمدی اکنون به‌عنوان ملای مسجد مرحوم شیخ ره ایفای وظیفه می‌کند. پسر سوم آقای حسن‌رضا محمدی نیز به‌عنوان ملای مسجد در سیرو مشغول است.

5. ویژگی‌های اخلاقی:
1.  عالم عامل
مرحوم شیخ ره اهل علم و عمل، فقیه برجسته و عالم وارسته بود. ایشان در علم فقه تسلط کافی داشت و همیشه حاضر جواب بود، در آن دوره یک عالم معروف بود که مردم از تمام نقاط سیرو و سایر مناطق ارزگان به ایشان مراجعه می کردند. به آنچه می‌گفت بدان باورداشت و به آن عمل می‌کرد. از نصایح همیشگی او به طلاب این بود که به آنچه می‌گویید عمل کنید، سپس این ضرب المثل را بر زبان می‌آورد «ملا شدن چه آسان، آدم شدن چه مشکل». یکی از آیات قرآن را که همیشه خطاب به آخوندها و اربابان منطقه می‌خواند آیه «لم تقولون مالا تفعلون» بود. آنچه سبب محبوبیت ایشان در میان مردم و آخوندهای زمانش گردیده بود همین ویژگی(عالم با عمل) بود.
2. عابدِ متهجد
مرحوم شیخ ره انسان متعبد و متشرع بود. اهل نافله شب، نماز اول وقت و دایم الوضو بود. نقل شده است که یک روز در ختم قرآن چای ننوشید و فرمود ضعیف شده‌ام چای بنوشم اذیتم می‌کند؛ سپس متذکر شد که در ایام جوانی گاهی در بیست و چهار ساعت یک‌بار وضو می‌گرفتم و با آن تمام پنج وقت نمازم را می‌خواندم. ایشان هیچگاه از یاد خدا غافل نبود، در اکثر مجالس آیه «الا بذکرالله تطمئن القلوب» را برای دیگران می‌خواند و مردم را به یاد خدا تشویق می‌کرد.
3. زاهدِ پارسا
مرحوم شیخ ره در زهد و پارسایی زبانزد عام و خاص بود. رغبت و تمایلی به ثروت‌اندوزی، قدرت و شهرت نداشت. همیشه از دسترنج خویش می‌خورد و می‌پوشید و به آنچه داشت قانع و راضی بود. نقل شده که مرحوم شیخ فقیهی باغچار ره از ایشان به ابوذر زمان تعبیر می‌کرد. با آرامشی خاصی می‌زیست. او حقیقتا یک عالم متقی بود و ضمن رعایت تقوای الهی مردم را نیز به رعایت حلال و حرام تشویق نموده و از معاصی از جمله خوردن مال حرام برحذر می‌داشت.  
4. اُنس با قرآن و دعا
یکی دیگر از خصوصیات بارز مرحوم شیخ ره انس با قرآن و دعا بود. قرآن را با تدبر و توجه و با لهجه خاصی تلاوت می‌کرد. همیشه قرآن و مفاتیح کوچکی در جیب داشت، موقع راه‌رفتن و یا نشستن در جایی، به تلاوت قرآن و یا خواندن دعا مشغول می شد. حتی در مراسم‌های عروسی در گوشه می‌نشست و مشغول تلاوت قرآن می‌شد. در گفتگوهای عادی و سخنرانی ها بیشتر از آیات قرآن استفاد می کرد. ایشان صحیفه سجادیه را از بر بود. هم چنین از برادرزاده ایشان نقل شده است که مرحوم شیخ ره حافظ قرآن کریم و برخی از خطبه‌های نهج‌البلاغه بوده است.
5. ساده‌زیستی
ایشان در ساده‌زیستی و تواضع مشهور و سرآمد بود. این خصوصیت ایشان باعث می‌شد که مردم علی‌رغم شهرت علمی، وی را نشناسند. نقل می‌کنند که یک‌بار مرحوم شیخ در منطقه شیرداغ یا پشی مالستان در یک مجلس ختم قرآن که همه آخوندها و علمای آن منطقه در آن جمع تشریف داشته‌اند وارد می‌شود، نزدیک دروازه در گوشه‌ای مجلس می‌نشیند. هیچ‌کس به ایشان اعتنا و توجه نمی‌کند. زیرا نه قد و قامت ایشان به بلندای شهرت علمی ایشان بود و نه لباس و پوشاک‌شان نو و فاخر. بعد از ختم قرآن و صرف طعام بحث فقهی در میان آخوندها شروع می‌شود و هرکس نظری ارائه می‌کند. وقتی صدای این بحث به گوش شیخ سیرو ره در گوشه‌ای پایین مجلس می‌رسد، به‌یک‌باره رشته کلام را به دست گرفته شروع به صحبت می‌کند. می‌گویند وقتی مرحوم شیخ صحبت می‌کرد همه مجلس در سکوت فرورفته بود و پرسشی جز اینکه ایشان کیست در مجلس مطرح نبود.
6. صریح‌اللهجه و شوخ‌طبع
مرحوم شیخ ره قاطع، نکته‌سنج، شوخ‌طبع و صریح الهجه بود. اگر از کسی کار زشت و ناروا می‌دید با قاطعیت تذکر می‌داد. گاهی در مجالس با سخنان طنز و استفاده از ضرب‌المثل‌های معروف مردم را به خنده می‌آوردند. با اینکه قلب و زبانش به ذکر خدا مشغول بود؛ اما چهره باز و شاداب و متبسم و زبان تند و پر کنایه داشت. مرحوم حاجی علی جمعه به مرحوم شیخ می‌گفت در دوران سربازی خیلی باهم رفیق بودیم. مرحوم شیخ در جواب به شوخی می‌گفت: چه رفاقتی! یک روز، شما انگور خریدید من خوردم، یک روز، من خربزه خریدم شما خوردید.
7. صبور و بردبار
شیخ محقق ره؛ از صابران روزگار بود. همسر و پسر بزرگش سالیانی طولانی مریض بودند و در اثر همین بیماری هر دو به رحمت خدا رفتند؛ ولی استاد محقق ره صبورانه سال‌ها این وضعیت دشوار را تحمل نمود و بعد از فوت همسرش، همسر دیگری اختیار نکرد. زندگی در سرمای سیرو و شرایط آن زمان مشکلات و گرفتاری های فراوان داشت، تحمل مشقت های زندگی در بعد فردی و اجتماعی برای مرحوم شیخ ره امر عادی بود.

6. فعالیت‌ها و خدمات:

الف) فعالیت های علمی - فرهنگی
1. گفتگو با علمای اهل‌سنت
بعد از مراجعت شیخ ره به خاکیران مباحثاتی بین ایشان و علمای اهل‌سنت در مسائل نماز و روزه و... صورت می‌گیرد که باعث شهرت ایشان می‌شود. به همین جهت به «شیخ» معروف می‌گردد در حالی که در آن زمان به علما بیشتر ملا یا آخوند می‌گفتند. فعالیت علمی شیخ ره در قالب گفتگو با علما اهل‌سنت خاکیران افزون بر تقویت و استحکام عقاید شیعه، سبب افزایش محبوبیت و شهرت شیخ نیز گردید.
2. طرح مباحث علمی در مجالس و قرآن‌خوانی‌ها
مرحوم شیخ ره در بیشتر مجالس و قرآن‌خوانی‌ها یک بحث موردنیاز را مطرح می‌کرد و بعد از جلب‌توجه مخاطبین خود به آن پاسخ می‌داد. ایشان از این طریق به‌صورت غیرمستقیم به ملاهای مساجد برخی مسائل موردنیاز را آموزش می‌داد. وقتی یک مسئله فقهی را مطرح می‌کرد متن لمعه را از حفظ می‌خواند و توضیح می‌داد.
3. تأسیس اولین مسجد و مدرسه در سیرو
شهرت شیخ محققره سبب می‌شود که مردم سیرو (تنها سرزمین باقی‌مانده از قوم قلندر) ایشان را به «منطقه سیرو» دعوت نمایند. ایشان دعوت مردم را پذیرفته و در سال 1338 به سیرو می‌رود. مردم سیرو از شیخ محقق ره، به‌خوبی و با شور و شوق خاص، استقبال می‌کنند. آن‌ها برای ماندگاری شیخ در سیرو تصمیم به اعطای زمین زراعتی، جای خانه و مدرسه به ایشان می‌گیرند. به همین منظور، تیره خِدیر منطقه‌ای را در قریه آجه که بعداً به «شیخ خیلی/آغیل شیخ» معروف شده است، می‌بخشند. تیره کهتر نیز منطقه‌ای را در یکی از حواشی قریه زرتاله که بعدها به «قُول شیخ» معروف شد به ایشان اهدا می‌کنند. مرحوم شیخ محققره هر دو منطقه را بین خود، برداران و پسرعموهایشان تقسیم می‌کنند؛ بنابراین، مردم دو قریه دیگر سیرو، بکی و گیرد ساختن خانه و مسجد شیخ را بر عهده می‌گیرند. چون در سیرو درخت وجود نداشت آن‌ها از اوغان‌های سرتنگی برای ساخت خانه و مسجد شیخ چوب خریداری نموده و آن را بنا می‌سازند. بنابراین‌ مرحوم شیخ محقق ره بعد از اقامت در سیرو از همان ابتدا منزل خویش را محل آموزش و تربیت قرار می دهد و سپس اولین مسجد و نخستین سنگر جهاد علمی و فرهنگی را تاسیس نموده و کرسی درس و تربیت را از خانه به مسجد انتقال می دهد. در سال1338 که ایشان به سیرو آمده مردم خانه یک نان پتیر پخته در خانه شیخ محقق ره جمع می شود و مرحوم ملا برات آخوند استاد شیخ نیز از شیرداغ برای تاسیس مسجد شیخ در سیرو می آید و تهداب (بنای) مسجد شیخ گذاشته و اولین مسجد در سیرو تاسیس گردیده و محل درس و بحث مرحوم شیخ می شود که اکنون بنام مسجد شیخ یاد می شود البته این مسجد باز سازی شده است.
4. تدریس و تبلیغ
مرحوم شیخ ره پس از ساکن شدن در سیرو به‌صورت جدی و هدفمند شروع به فعالیت علمی و فرهنگی می‌کند. مسجد تازه تأسیس شیخ، علاوه بر این که محل عبادت بود، محل تدریس و تبلیغ او نیز بود. ایشان در مناسبت‌های مختلف دینی و مذهبی مردم را در مسجد دعوت و به ارشاد و راهنمایی آن‌ها می‌پرداخت. مراسم‌های تجلیل احیای شب‌های قدر، ایام محرم و جمعه خوانی‌ها همیشه از جانب ایشان در مسجد برگزار می‌گردید. ایشان قبل از تأسیس مسجد، بچه‌های مردم را برای فراگیری سواد خواندن و نوشتن و تحصیل دانش دینی در خانه خویش جمع نموده برایشان قرآن و معارف دینی را تدریس می‌کرد. در مدتی که ایشان به امر تدریس و تبلیغ مشغول بود شاگردان زیادی را باسواد خواندن و نوشتن، احکام و معارف قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام آشنا نمود.
از شاگردان ایشان می‌توان افراد ذیل را می‌توان نام برد: 1.حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید عبدالله حسینی، 2. سید اسحاق موسوی، 3. ملا غلام سخی، 4. ملا عبدالخالق از کندلان، 5. ملا غلامحسین، 6. شیخ سرور احمدی همراز و رفیق شیخ، 7. ملا انور علی از سر تنگی، 8. ملامحمد موسی برهانی، 10. ملا عبدالصمد رحیمی، 11. ملا عبدالرحیم حلیمی، 12. از منطقه حسینی ملا عبدالله ، روحانی ، 13.  از منطقه شیرداغ ملا قادر برادر زاده آخوند شیرداغ، طبق نقل بشترین شاگردان ایشان از شیرداغ بوده است که اسامی آنها فعلا کسی در خاطر ندارند.
شیخ محقق سیرو ره از آموزش ابتدایی تا کتابهای همچون مراح، زنجانی، سیوطی، لمعه، حاشیه ملاعبدالله، معالم الاصول، منهاج الصالحین و شرایع الاسلام را برای رهپویان معارف اسلامی تدریس می نمود. نقل می کند که ایشان خیلی دقیق، خوب و روان تدریس می نمود و شاگردان به خوبی درس را یاد می گرفت. هم چنین نقل شده است که مرحوم وثوقی بابه از ایشان برای تدریس دعوت می کند که ایشان نمی پذیرند می گوید که به همین زندگی ساده سیرو قانع هستم. کرسی تدریس مرحوم شیخره تا سال 1369 در این مدرسه فعال بوده است؛ تا اینکه در سال 1369 به خاطر جنگ اوغو و هزاره، مدرسه شیخ تعطیل و مردم منطقه آواره شدند. در مورد اجازه ایشان از مراجع سندی بدست نیامد و یکی از شاگردان ایشان می گفت که او هرچه داشت با مرحوم استادش آخوند شیرداغ ره در ارتباط بود. بر اساس گفته‌های برادرزاده مرحوم شیخ از ایشان مجموعه دست‌نوشته‌هایی در موضوعات خانواده، احکام، مسائل اخلاقی و اجتماعی و تاریخ قلندر باقی‌مانده است که هنوز به چاپ نرسیده است.
5.  پاسخگویی به مسائل شرعی و حل‌وفصل دعاوی
مسجد تازه‌تأسیس در واقع پایگاه مراجعات مردمی ایشان بود. هرچند مرحوم شیخ ره در هر جایی که حضور می‌یافت به بیان احکام و مسائل شرعی می‌پرداخت. ایشان از هر فرصتی استفاده می‌کرد حتی اگر کسی چیزی نمی‌پرسید؛ بااین‌حال، پایگاه اصلی ایشان برای پاسخگویی به سؤالات مردم، بیان احکام شرعی، حل‌وفصل دعاوی و نوشتن اسناد و قباله‌های شرعی و عرفی، رسیدگی به مسائل خانواده‌ها و نکاح و طلاق، کفن‌ودفن اموات و... مسجد بود.
ب) فعالیت های اجتماعی - سیاسی
1.  فعالیت علیه اشغالگران روس
در جریان مبارزه علیه کمونیست‌ها مرحوم شیخ محقق ره نقش مهم در تحقق اهداف انقلاب اسلامی افغانستان داشت. ایشان از طریق تبلیغ، ترغیب و بسیج مردم علیه اشغالگران روس و کمونیست‌ها ایفای نقش می‌کرد.
2. خدمت عسکری
زمانی که شیخ محقق ره در سیرو آمد، دوران حاکمیت ظاهر شاه بود. در آن دوره خدمت برای عموم مردم الزامی بودند لذا مرحوم شیخ محقق ره نیز مشمول این طرح بوده و دوره خدمت را گذرانده است. مرحوم شیخ همراه با حاجی علی جمعه دو سال برای خدمت عسکری می‌روند. طبق نقل ایشان یک سال در فراه رود و یک سال در میدان وردک به‌عنوان عسکر حکومت خدمت می‌کند.
3. نماینده مردم بعد از انقلاب
بعد از انقلاب اسلامی افغانستان علیه اشغالگران روس، مردم سیرو مرحوم شیخ را به‌عنوان نماینده عمومی خود انتخاب کردند. پس از دو ماه افراد نیک‌اندیش به شیخ ره توصیه کردند که از سمت خود کناره‌گیری کند. آن‌ها از یک سو، نگران این مسئله بود که شیخ انسان ساده‌دل و روراست است ممکن است افراد حیله‌گر و سودجو از وجود شیخ در این سمت استفاده کنند. از سوی دیگر، نگران بودند ادامه‌دادن در این سمت به شخصیت و مقام علمی و جایگاه معنوی ایشان لطمه بزند. شیخره نیز پیشنهاد آن‌ها را پذیرفته بعد از دو ماه فعالیت، از نمایندگی مردم کنار می‌رود.
4. عضویت در شورای روحانیت
در اوایل دهه شصت بعد از اختلافی که بین علمای ارزگان و ارباب‌ها، پیش آمد، ایشان در حمایت شورای روحانیت پیشتاز بود و به دعوت آقای فیاض ارزگانی در مسجد کهنه بازار سخنرانی نمود. پس از افتتاح پایگاه حزب پاسداران جهاد در ارزگان، ایشان از حامیان این جریان بود. هرچند در مسئله اربابان سیرو ایشان نقشی نداشت؛ اما چون از هواداران حزب پاسداران بود، از سوی حزب اسلامی گلبدین حکمتیار مورد اتهام و تهدید قرار گرفت؛ آنان چند بار به خانه شیخ حمله کردند در یک مورد ایشان در داخلِ خانه خود سنگر دفاعی گرفته و به مقابله با مهاجمین پرداخت. در سال 1363 بعد از تسلط افراد حزب اسلامی گلبدین بر منطقه سیرو، ایشان از منطقه آواره و به ایران مهاجرت نمود. در مشهد، تهران، قم و اصفهان در گردش بود و پس از حدود یک سال در خزان سال 1364 به منطقه بازگشت و تا پایان عمر در منطقه بود.
7. رحلت:
مرحوم شیخ محقق سیرو ره بعد از ۸۴ سال عمر بابرکت و خدمات مادی و معنوی، بر اثر بیماری و کهولت سن در روز پنج‌شنبه 01/02/1391 در منطقه سیرو در خانه خویش به رحمت حق پیوست و در قبرستان معروف به دوازده‌امام واقع در قریه آجه به خاک سپرده شد.
مردم سیرو از رحلت مرحوم شیخ ره داغدار شدند و مصیبت سنگینی را احساس نمودند، زیرا بزرگ تکیه گاه علمی و معنوی شان را از دست داده بودند، لذا به پاس خدمات و تجلیل، از تمام نقاط سیرو برای وداع، تشییع و تدفین پیکر پاک این عالم بزرگ حضور پرشور داشتند. و نیز در مراسم ختم و فاتحه آن مرحوم، علاوه بر حضور پرشور مردم سیرو، از مردم شیرداغ، کندلان و مناطق دیگر نیز شرکت داشته اند.
روحش شاد و یادش گرامی باد/ انجمن علمی فرهنگی طلاب سیرو
منابع
1. فیلم مصاحبه ای مرحوم شیخ محقق سیرو ره با حاجی اخلاصی کندلان.
2. مصابحه با ملا خالقداد سبحانی از شاگردان شیخ محقق سیرو ره
3. گفتگو با شیخ عبدالکریم احسانی
4. بر گرفته از یاداشت های حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید عبدالله حسینی.
5. گزارش های محمدابراهیم خلیلی برادرزاده شیخ محقق سیرو ره
6. گزارش های محمدهادی رضوی نواده شیخ محقق سیرو ره
7. مصاحبه با ملا عبدالصمد رحیمی از شاگردان شیخ محقق سیرو ره
8. گفتگو با ملا عبدالرحیم حلیمی از شاگردان شیخ محقق سیرو ره
9. گفتگو با حجت الإسلام علی مطهری از طلاب و اساتید مدرسه علیمه امیرالمؤمنین علیه السلام سیرو
10.گفتگو با حجت االاسلام حسنعلی روحانی از طلاب سیرو

تهیه کننده: انجمن فرهنگی طلاب سیرو/ حجت الاسلام رفیعی سیرو

شیخ اسد الله افضلی

زندگی نامه: حجت الاسلام استاد اسدالله افضلی (۱۳۲۴ ش)؛ مدرس و عالم دینی
مرحوم حجت الاسلام اسد الله افضلی، فرزند خدا بخش معروف به حاجی آخوند، از طایفه زولی ارزگان، در سال ۱۳۲۴ ش / ۱۹۴۵ م در قریه زیرک جاغوری به دنیا آمد. شش ساله بود که عده ای از مردم زولی از حاجی آخوند برای آموزش و تربیت دینی آن مردم دعوت کردند. پدر او و خانواده اش در سال ۱۳۳۰ ش به منطقه سه پای مالستان نقل مکان کردند و در آنجا مقیم شدند (افضلی، ۱۳۹۶) حاجی آخوند در منطقه یادشده مدرسه علوم دینی افتتاح کرد. اسدالله از هفت سالگی سواد ابتدایی و مقدمات ادبیات عرب، تفسیر منطق و قسمتی از اصول را از پدرش فرا گرفت (همان). او در سال ۱۳۴۶ ش به درخواست مردم قریه حاجی محمد منطقه زولی به عنوان «ملا امام» به تبلیغ آموزه های اسلامی و آموزش فرزندان اهالی قریه مشغول شد. در سال ۱۳۴۸ ش به عسکری رفت و پس از دو سال خدمت در کابل بازگشت. وی مدتی در کنار پدرش در مدرسه علوم دینی قریه نهاد از توابع سه پای صرف و نحو و منطق را درس گفت.
در سال ۱۳۵۰ ش به جاغوری رفت و دو سال نزد عبد الصمد اکبری قسمتی از علم اصول اقتصاد و فلسفه را فرا گرفت. او به دعوت مردم قریه بولاغه در منطقه رولی به آنجا رفت و بعد از افتتاح مدرسه علوم دینی از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ ش در آنجا مشغول شد. وی همچنین در این سالها در دهه اول محرم به مرکز ولسوالی ارزگان خاص می رفت و به تبلیغ مسائل دینی و پاسخ به سؤالات شرعی مردم می پرداخت نوری (۱۳۹۶).
عده ای از شیعیان در شهر سنی نشین ترین کوت، مرکز ولایت ارزگان، مسجد و مرکز دینی تأسیس کردند و از عالمان دینی ارزگان خاص یک نفر را برای تبلیغ و ترویج معارف اسلامی درخواست کردند. در سال ۱۳۵۶ ش اسد الله افضلی به آن شهر رفت تا سال ۱۳۵۸ ش در آنجا بود. افضلی در این شهر، مسجدی تازه تأسیس را تکمیل کرد و نماز جماعت را برقرار کرد او به جهت محدود بودن اقلیت ساکنین شیعه و احتمال ایجاد مانع از سوی افراد متعصب با مسئولین ولایت از قبیل والی، قاضی، مدیر معارف و قومندان صحبت و نظر موافق آنان را برای فعالیت مسجد و مرکز شیعی جلب کرد و برای اولین بار در این منطقه به صورت رسمی اذان شیعی گفته شد و مراسم محرم و روز عاشورا برگزار شد.
افضلی برای ادامه فعالیت های مسجد با عده ای از معتمدین محل به قندهار سفر و با محمد آصف محسنی، عالم متنفذ وقت ملاقات کرد و از وی طلب همکاری کرد محمد آصف محسنی شخصاً از مسجد او دیدن کرد و در تکمیل ساختمان مسجد و مرکز فرهنگی آن سهم گرفت (نوری، ۱۳۹۷) بعد از تکمیل مسجد و مرکز فرهنگی این مرکز رفته رفته به محل آموزشهای دینی حتی برای اهل سنت بدل شد (همان)
در سال ۱۳۵۷ ش با کودتای حزب دموکراتیک خلق افغانستان و تحت فشار قرار گرفتن عالمان دینی، حکم دستگیری افضلی صادر شد و وی با اطلاع از این حکم شبانه با لباس مبدل از شهر خارج شد و به ارزگان خاص رفت. در آنجا نیز حکم دستگیری وی ابلاغ شده بود و او مجبور شد مرکز ولسوالی ارزگان خاص را نیز ترک کرده به مناطق اطراف پناه ببرد (افضلی (۱۳۹۶).
در سال ۱۳۵۸ ش مردم ارزگان خاص مثل مردم دیگر ولسوالی ها با حکومت مرکزی مخالفت کردند و افضلی نیز به جمع مخالفان دولت پیوست. وی در زمره محاصره کنندگان نیروهای دولتی در اطراف ولسوالی بود. بعد از مدتی محاصره مرکز ولسوالی به تصرف درآمد. او در این مدت علاوه بر فعالیت های نظامی گاهی در جمع نیروهای شیعه و سنی برای انسجام و حفظ وحدت سخنرانی میکرد (نوری، ۱۳۹۶)
افضلی در دهه ۱۳۶۰ ش مدتی را مجدداً به مسائل فرهنگی و آموزش پرداخت. او در سال ۱۳۶۲ ش با همکاری کاکایش محمد هاشم اکبری مدرسه امام صادق را در منطقه جوی نو شش پر ایجاد کرد. بعد از تکمیل ساختمان طلاب از مناطق حاجی محمد، سیا بغل، پیک سیرو و پهلوان به این مدرسه رفتند و مشغول تحصیل شدند. در این مدرسه کتابهای صرف و نحو، منطق، اصول و فقه تدریس میشد. فعالیت مدرسه تا سال ۱۳۶۹ ش ادامه داشت با شروع جنگ گروه های شیعه و سنی منطقه جوی نو تخلیه شد و مدرسه تعطیل شد افضلی، ۱۳۹۷). افضلی هم اکنون (۱۳۹۶) در کویته پاکستان مشغول فعالیتهای فرهنگی و تبلیغ معارف دینی است. منبع: دانشنامه هزاره، ج۱، ص۷۱۱-۷۱۳. تهیه کننده: علی مدد شریفی.

محمد هاشم اکبری(آخند کربلایی)

زندگینامه: حجت الاسلام محمد هاشم اکبری (1304-1370 ش) عالم متقی و خدمت گزار
حجت الاسلام محمد هاشم اکبری فرزند حسین معروف به «آخوند کربلایی» در سال 1304ش، در منطقه زاولی سیابغل در یک خانواده متدین و مذهبی چشم به جهان گشود. زمانی که محمد هاشم کودکی خورد سال بود پدرش به دلیل ستم دولت وقت و گرفتن مالیات زیاد، از زادگاه خویش به ولسوالی جاغوری قریه انگوری» هجرت کرد دیری نگذشت که پدرش دار فانی را وداع گفت. محمد هاشم تحت سرپرستی برادر بزرگش «حاجیآخوند» و مادرش که زنی زحمتکش و متدینه بود قرار گرفت.
محمد هاشم، خواندن، نوشتن و قرائت قرآن کریم را در مکتب خانه محل فرا گرفت. سپس در حوزه علمیه «شیخ محمد جمعه فاضل» در انگوری مشغول تحصیل شد علم صرف و مقداری از علم نحو را در آنجا تلمذ کرد. بعد از آن علم منطق معانی و بیان و قسمتی از علم نحو را نزد شیخ «خربید» آموخت. پس از آنکه برادرش حاجی آخوند بنا به دعوت مردم زاولی به زادگاهش برگشت، محمد هاشم اکبری نیز به زاولی باز گشت و مدت پنج سال در آنجا به آموزش و ترویج مسائل دینی پرداخت. عشق و علاقه زیاد به ادامه تحصیل علوم دینی و کسب مدارج بالاتر ، محمد هاشم اکبری را واداشت به خارج از کشور سفر کند. او به مشهد مقدس عزیمت کرد و مدتی در حوزه علمیه آن شهر مقدس به کسب علوم دینی پرداخت. سپس به زادگاه خویش برگشت و به خدمات علمی و تبلیغی مشغول شد.
خدمات فرهنگی و اجتماعی:
ایشان علاوه بر تبلیغ و ارشاد مردم خدمات ارزنده فرهنگی و اجتماعی انجام داد که به برخی از آن ها اشاره می شود:
1. تأسیس مدرسه علمیه بعد از بازگشت به وطن به تاسیس مدرسه علمیه در قریه «حاجی محمد» زاولی و تربیت طلاب علوم دینی اقدام کرد و مشغول فعالیت آموزشی شد.
2. مدیریت مکتب خانه ها سرپرستی چندین مکتب خانه در مناطق مختلف ارزگان خاص را عهده دار شد و به تربیت شاگردان و آموزش علوم دینی و مسائل اعتقادی پرداخت.
3. مشارکت فعال در احداث منطقه جدید ششیر از سال 1345 ش در حدود 15 سال از عمر خویش را صرف تاسیس یک منطقه جدید به نام جوی ششیر در ارزگان خاص کرد. در این فعالیت به همراه سه نفر از افراد با نفوذ ارزگان خاص آقایان مرحوم شیح میراحمد میرزایی، حاجی خان و حاجی رحم الدین دشت بزرگی را با کشیدن نهر بزرگ آباد کردند. این اقدام یک خدمت بزرگ برای مردم بود. که در آن حدود 500 خانوار که زمین و املاک نداشتند زمین دار شدند محمد هاشم اکبری به همراهی سه نفر یاد شده مدیریت و سرپرستی این کار را به عهده داشتند.
4. نقش فعال در بیداری مردم در جریان انقلاب اسلامی افغانستان مرحوم آخوند کربلایی سهم و نقش فعالی داشت. او به روشنگری و تجهیز جوانان زیادی پرداخت و در قیام آنها علیه حکومت کمونیستی و اشغالگران تلاش قابل توجهی از خود نشان داد.
5. تاسیس پایگاه های نظامی سیاسی و فرهنگی مرحوم آخوند کربلایی در دوران جهاد و مقاومت مردم مسلمان افغانستان در منطقه ششیر ارزگان خاص پایگاههای نظامی سیاسی و فرهنگی تاسیس کرد. این پایگاه ها در جهت حفظ امنیت منطقه نقش مهمی داشت و نیز به ترویج مسائل فرهنگی می پرداخت نیروهای رزمی به جنگ علیه اشغالگران شوروی اعزام میکرد. با تأسیس این پایگاه ها امکانات فرهنگی و نظامی زیادی از کشورهای همسایه و مسلمان به خصوص جمهوری اسلامی ایران برای مردم منطقه جذب کرد.
6. رونق بخشیدن به حوزه علمیه ارزگان خاص (سیدان) حوزه علمیه سیدان ارزگان خاص در دوران جهاد از رونق خاصی برخوردار شد کمکهای مالی از سوی کارگران و مهاجران مقیم ایران برای مرحوم محمد هاشم اکبری ارسال میشد و ایشان صرف حوزه علمیه و کارهای فرهنگی میکرد.
7. عضویت در شورای روحانیت ارزگان خاص در دهه شصت و در اوج جهاد و مقاومت در ارزگان خاص شورای روحانیت متشکل از تمامی علمای بانفوذ منطقه تاسیس شد که مرحوم آخوند کربلایی در آن حضور فعال داشت. این شورا نقش قابل توجهی در مدیریت منطقه داشت و حوزه علمیه ارزگان خاص تحت نظر این شورا اداره می شد.
8. تأسیس حوزه علمیه ارزگان خاص (ششیر) أخواد کربلایی با همکاری فرزند برادرش اسدالله افضلی در منطقه جوی جدید شفیر ارزگان خاص حوزه علمیه دیگری را تاسیس کرد و به تربیت شاگردان زیادی از نقاط مختلف ارزگان پرداخت.
9. تلاش در جهت برقراری مسلح در منطقه مرحوم اکبری برای صلح در منطقه تلاش زیادی کرد. او به خاطر برقراری صلح در ارزگان خاص و جلوگیری از تشنجات بین شیعه و متلی، سفرهای زیادی را به عربی جاغوری و مالستان انجام داد. در جلسات بسیاری با اینکه حتی هیچ امنیت جانی نداشت صرفاً برای برقراری صلح شرکت می کرد.
ویژگی های اخلاقی:
مرحوم آخوند کربلایی ویژگی ها و اوصاف بسیار شایسته ای داشت. در زهد و تقوا معروف بود. در مسلال بیت المال بسیار محتاط و سخت گیر بود. او به هیچ وجه حاضر نبود مقدار اندکی از بیت المال را برای مصارف شخصی خود اختصاص دهد. زمانی که از دنیا رحلت کرد پولی که برای درمان و خرج کفن و دفن او شده بود. فرزند ارشد ایشان آقای محمد ظاهر اکبری از دیگران قرض کرده بود.

وفات مرحوم آخند کربلایی
آخر الامر، مرحوم آخوند کربلایی پس از یک عمر تلاش و خدمت، در اثر بیماری در سال 1370 ش، در سن 66 سالگی در منطقه شش برجه ارزگان خاص، دار فانی را وداع گفت و در منطقه «سه پای» به خاک سپرده شد. روحش شاد و یادش گرامی باد.

تهیه کننده: نجیب الله نوری(نوه برادر مرحوم هاشم کربلایی)

حاجی آخند(خدابخش زوار زولی)

زندگینامه: حجت الاسلام حاجی خدابخش آخند زوار زولی
1. تولد کودکی و تحصیل
حجت الاسلام حاج خدا بخش، فرزند حسین، معروف به «حاج آخوند زوار زاولی« از علمای اهل فضل شیعی افغانستان است که در سال ۱۲۹۲ش، در خانواده متدین مذهبی و تهی دست، در منطقه «سه پای زاولی» به دنیا آمد (منطقه ای سه پای و قریه محل تدریس ایشان (قریه نهاد) از نظر قومی راولی و ارزگانی و از نظر منطقه ای و تشکیلات اداری مالستان است). خدا بخش ۱۱ سال داشت که پدرش بر اثر فشار مالیات دولتی و فقر به ولسوالی جاغوری قریه انگوری نقل مکان کرد و چند سالی نگذشته بود که پدرش دار فانی را وداع گفت.
مرحوم حاجی آخوند زوار، با دو برادر کوچکترش تحت سرپرستی و تربیت مادرش که زن متدین خردمند و زحمت کش بود قرار گرفت و هم چنان در قریه انگوری با فقر و تنگدستی زندگی می کردند. مادر حاج آخوند با علاقه ای که به دین و دیانت داشت فرزندانش را در مکتب خانه نزد ملای محل فرستاد و خودش با تمام تلخی ها و دشواری های فقر، صبر و تحمل پیشه کرد.
مرحوم حاج آخوند از سن ۱۳ سالگی تحصیل را آغاز کرد. در ابتدا نزد ملا پنجه علی که روحانی محل بود و خط زیبایی داشت مشغول به تحصیل شد قرائت قرآن و قسمتی از صرف و نحو را نزد آن مرحوم آموخت و هم چنین خوش نویسی و نگارش خط فارسی را از ایشان فرا گرفت. حاج آخوند در سن ۲۰ سالگی وارد حوزه علمیه حوتقول شد و به مدت هشت سال از محضر آیت الله وحیدی علوم نحو منطق معانی بیان اصول و فقه را فرا گرفت.
2. سفر زیارتی به ایران
مرحوم حاج آخوند به دلیل مشکلات اقتصادی و هم چنین شرایط منطقه نتوانست جهت ادامه تحصیل به خارج از کشور مسافرت نماید؛ لذا سفر زیارتی به مشهد و قم داشت و در آن سفر بعد از ملاقات با شخصیت های علمی به منطقه جاغوری باز گشت و در آنجا مشغول فعالیتهای دینی و اجتماعی شد. حاج آخوند ابتدا در قریه زیرک جاغوری مکتبی جهت آموزش مسائل دینی برای کودکان تأسیس کرد و به امر تعلیم و تربیت آنها پرداخت پس از آن چند سالی در قریه جرکته کردو انگوری، مشغول خدمات دینی، تبلیغی و ارشاد مردم بود.
3. بازگشت به زادگاه و آغاز تدریس
مردم زادگاهش یعنی اهالی سبز دره و طایفه زاولی ارزگان خاص شهرت فعالیتهای دینی و آموزشی ایشان با خبر شدند، تعدادی از بزرگان قوم را نزد حاج آخوند فرستادند و از ایشان خواستند به زادگاهش که مردم آن سخت در فقر علمی و فرهنگی به سر میبردند باز گردد. مرحوم حاج آخوند بر حسب وظیفه دینی خود به تقاضای آنان پاسخ مثبت داد و به اتفاق برادرش مرحوم محمد هاشم اکبری به منطقه ی زاولی بازگشت.
حوم آخوند زوار، سپس با کمک و همکاری مردم در قریه نهاد سه پای سبز دره، مدرسه علمیه دایر کرد و به تعلیم و تربیت طلاب و وعظ و ارشاد دینی مردم پرداخت. تعدادی از جوانان علاقه مند به علوم اسلامی در آن مدرسه مشغول تحصیل شدند. چنانچه در مورد فعالیتهای تدریسی و آموزشی آقای استاد امینی چنین نقل شده است: «جناب حجت الاسلام محمد عیسی امینی در مقاطع مختلف و مکان های متعددی به تدریس و آموزش اشتغال داشته است. اولین بار در زمستان سال ۱۳۵۷ش با درخواست عده ای از مردم منطقه ی زادگاهش تدریس را در مسجد محمدیه قریه ی نهاد سه پای محل تدریس آخوند زوار شروع کرد. (دانشنامه هزاره، ۱۳۹۷، ج ۱، ۱۱۷)
از این فرازی از زندگی نامه استاد امینی استفاده میشود که مرحوم آخوند زوار در آن قریه نیز مدرسه تأسیس نموده است (مرحوم آخوند زوار، در چندین جا مدرسه داشته که مشهورترین و طولانی مدت ترین آن در همین محل بوده و بعد در منطقه اریستو مدرسه داشت. که نگارنده مدت یکسال در خدمت ایشان بردم و بعد به خوی تو ارزگان مهاجرت کرد و در آنجا فوت شد و باز هم بنده با دیگر شاگردان استاد محمد فیانی در مراسم تدفین ایشان بودم). سپس مدرسه دیگری در منطقه خواجه زنگی در منطقه زاولی تأسیس کرد که از تمام نواحی ارزگان طلاب علوم دینی در آن مشغول به تحصیل شدند در آن مدرسه برنامه های بسیار مفید از سخنرانی و دروس صرف، نحو و تدریس و اجرا میشد. استاد علیزاده مالستانی نیز در مورد تاسیس مدرسه و تدریس آن مرحوم مینویسد: مرحوم آخوند زوار سه پای ملا خدا بخش از سالهای ۱۳۲۷- ۱۳۵۷ش، برای شاگردان خود درس گفته است. ایشان در هر جای که وظیفه ی ملایی مکتب را می پذیرفته است یک مدرسه نیز ساخته است(علیزاده مالستانی نامه اعمال: ۳۱۳- ٣١٤).
علاوه بر موارد فوق، مرحوم حاجی آخوند زوار در منطقه اریستو از توابع ولسوالی ارزگان خاص نیز مدتی حوزه علمیه دایر نمود و به تربیت شاگردانی در آن منطقه پرداخت مدنی قبل از آن به در منطقه «منده درخت» سیزده زردی نیز حوزه علمیه دایر نمود که در آن علاوه بر انتقال شاگردانش از مدرسه قبلی شاگردان جدیدی نیز از محضر ایشان بهره مند شدند.
مرحوم آخوند زوار، مدتی در از منطقه ی سیاه چوب ولسوالی بندر ولایت دایکندی فعلی، نیز شاگردانی در مدرسه علمیه خود داشته است آقای حاجی عبدالرحمان باشی احمدی در مورد تحصیلات خود، چنین می گوید: «بنده از سال ۱۳۲۷ ۱۳۴۰ ش در مکاتب خصوصی مشغول تحصیل بودم دو سال در مدرسه علمیه سیاه چوب بندر از مربوطات ولایت دایکندی فعلی نزد مرحوم آخوند زوار سه پای زولی و مرحوم آخوند انگوری درس خواندم و در این مدرسه کتابهای هدایه النحو، صمدیه و.... را از این استادان بزرگوار فرا گرفتم» (اعتمادی ۱۳۹۶ شماره ١١٦,٢٦ - ١١٧). البته نگارنده (نجیب الله نوری) این مورد را نشنیده و اطلاعی از صحت و سقم آن ندارم بلکه صرفا به عنوان یک روایت که از زمان آقای باشی احمدی، در فصل نامه سخن ما آورده شد است این جا آورده شد).
4. توانی های علمی و شاگردان
استاد علیزاده مالستانی در مورد توانایی های او در تدریس چنین می نوید مرحوم آخوند زوار، در فقه و ادبیات وارد و توانا بوده و از مقدمات تا معالم الاصول را خوب فنی و استادانه تدریس می کرده است» (اعتمادی ۱۳۹۶ شماره ١١٦,٢٦ - ١١٧).
دست آورد و حاصل تلاش ایشان تربیت طلبه های فاضل و متدینی بود که بعد از تحصیل در این مدرسه به خدمت دینی مشغول شدند. از جمله شاگردان آن مرحوم میتوان ملا خان علی عادلی، حاج کاظم تقدیسی، ملا مولاداد از قریه پالان ملا رجب علی محمد عیسی امینی اسدالله افضلی ملا موسی جان از سه پای، شیخ حسن اخلاقی، حاجی حسین علی و برادرش محمد علی فلسفی از سیر دره زردی ملا قمبر احمدی از پیک و ملا قمبر اسدی از قریه گذرگاه ملا محمد علم از ارزگان و عده زیاد دیگری از اهل علم را نام برد که هم اکنون در خدمت مردم و مشغول خدمات فرهنگی و اجتماعی هستند.
۵ خصوصیات اخلاقی
مرحوم حاجی آخوند، اخلاق و خصوصیاتی داشت که از او شخصیت ممتاز ساخته بود. اهل دعا و نیایش و مناجات با خداوند بود و نماز شب را با حال خاصی انجام میداد با تشویق ایشان اکثر شاگردان او نیز مقید به تهجد و نماز شب بودند. ایشان قسمت اول شب را به مطالعه و نوشتن مشغول بود قسمتی از شب را بعد از خواب مختصر به دعا و نماز مشغول بود. بعد از فریضه نماز صبح تا طلوع آفتاب به قرائت قرآن کریم می پرداخت حاج آخوند زوار زاولی انس عجیبی به قرآن و کتب ادعیه بالأخص مفاتیح الجنان داشت. بسیار ساده زندگی میکرد و ساده زیستن را خود مراعات میکرد و دیگران را نیز به ساده زیستن تشویق می نمود. کمک به نیازمندان و پرداخت صدقات واجب و مستحب را تأکید داشت. او عمر شریفش را در راه اعتلا و ترویج دین مبین اسلام سپری کرد.
6. فعالیت اجتماعی شاگردان
مرحوم آخوندزوار، در کنار تدریس دروس متداول حوزوی به نیازهای دینی و علمی جامعه اهتمام جدی داشت. و تمام نیازهای یک روحانی مسجد را به شاگردان خود آموزش میداد چند سال پس از تأسیس حوزه شاگردان ایشان از لحاظ رشد علمی و دینی در حد قابل قبولی رسیدند به همین دلیل ایشان هر کدام از شاگردان خود را در یکی از مناطق محلی ارزگان به عنوان روحانی محلی گذاشت هر سال که از سن حوزه علمیه ایشان میگذشت یکی دو نفر از شاگردان ایشان متصدی امور دینی یکی از محل ها و قریه ها می شد. به گونه ای که در اواخر دوره فعالیت ایشان در تمامی مناطق زاولی سبز دره ،پیک ارستر، پالان و سنگان شاگردان ایشان به عنوان روحانی مسجد حضور داشتند و مشغول آموزش کودکان برگزاری مراسم عزاداری مسایل دفن و کفن و بیان احکام شرعی مشغول فعالیت بودند.
۷. روش آموزشی
مرحوم حاجی آخوند زوار اهتمام داشتند که تمامی شاگردانش را خود شخصا آموزش دهد جناب استاد حاجی اسد الله افضلی فرزند آن مرحوم اظهار میدارد که پدرم به مسایل علمی و آموزشی شاگردان خیلی اهمیت می داد به گونه ای که همه درسها را به تنهایی تدریس میکرد و علی رغم خستگی و کهولت سن تلاش می کرد. که شاگردان از محضر خود ایشان بهره مند شوند و از نزدیک بر پیشرفت علمی و تربیتی آنان نظارت نماید. برای این امر معتقد بود که رشد علمی فراگیران از پایه های اول خیلی مؤثر است. اگر از ابتدا از لحاظ تحصیلی ضعیف باشند در سنوات و پایه های بالاتر نیز دچار مشکل خواهند بود به همین دلیل تلاش داشتند که خود شخصا متصدی تدریس شاگردان تمامی پایه ها باشند.
8. اهتمام به جنبه های تربیتی شاگردان
مرحوم حاجی آخوند زوار در کنار مسایل علمی به مسایل تربیت نظم انضباط، ادب، معنویت و اخلاق شاگردان خیلی اهتمام داشتند. او حتی شبها در کنار شاگردان خود در حوزه علمیه به سر می برد و فقط جمعه ها به منزل تشریف میبردند دلیل حضور ایشان در حوزه علمیه این بود که می خواست هر صبح شام طلاب را در جهت مسایل معنوی از قبیل ارائه اذان نماز اول وقت نماز جماعت قرائت قرآن، تعقیبات نماز برگزاری مراسم عزاداری ترغیب نماید و بر امور طلاب از نزدیک نظارت داشته باشد.
حضور ایشان در حوزه علمیه باعث میشود که شاگردان از نظر برخورد اجتماعی، رعایت ادب و احترام رعایت نظم و مقررات مدرسه کاملا منضبط و مفید باشند. با اینکه حوزه های ایشان در تمامی مناطق در داخل محلهای مسکونی بود هیچ نوع بی احترامی بی نزاکتی از سوی شاگردان نسبت به مردم محل گزارش نشده است.
۹. آثار و تألیفات
مرحوم حاج آخوند با تمام مشغولیتهای درسی و اجتماعی کتابهای زیادی را استنساخ و تألیف کرد، که به برخی از آنها اشاره می شود. او بسیاز خط زیبا داشت و تمام کتاب ها را با قلم نی و دوات نگارش کرده است:
۱. «کتاب نوره» این کتاب درباره حالات نور حضرت پیغمبر اسلام و انوار خمسه طیبه در عالم انوار و ارواح و هم چنین این انوار در عالم دنیا به صورت بشر تا هنگام رحلت رسول اکرم (ص)، بحث کرده است.
2. «قیام مختار» این کتاب درباره زندگانی و قیام مختار بعد از حادثه عاشورا است. این دو کتاب به صورت نظم و شعر تدوین شده است.
3. «قاموس عربی به فارسی»
4. «تفسیر سوره توحید و معانی قرآن کریم»
5. «انقلاب اسلامی و کیفیت آزادسازی ولسوالی ها» در آخرین سال عمرش با آنکه از کثرت مطالعه و زحمت ضعیف شده بود و در حال بیماری به سر می برد در همان سال انقلاب اسلامی افغانستان علیه کمونیست ها آغاز شده بود ایشان این کتاب را در دست اقدام داشت.
6. «کتاب تاریخ جوی شش پر ارزگان» که به صورت شعر سروده شده است.
7. کتب دیگری درباره اخلاق حقوق و نیز تدوین نمود که اکثر آنها در اثر فشار دولت کمونیستی نور محمد تره کی مفقود شده است.
۱۰ غروب خورشید حیات آخوند زوار
این عالم پرتلاش و زحمت کش، بعد از یک عمر تدریس، تبلیغ، خدمت به جامعه و تربیت شاگردان، سرانجام در سال ۱۳۵۸ش در منطقه جوی شش پر ارزگان خاص، داعی حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت و در همان جا به خاک سپرده شد. روح او شاد یاد و خاطرات مجاهدت های علمی اش جاودان و گرامی باد.
منابع:
1. اعتمادی محمد عوض «سرگذشت یک مبارز گفتگوی اختصاصی با قوماندان عبدالرحمان باشی احمدی، فصل نامه سخن صبا سال هشتم شماره ۲۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۶
3. بنیاد دانش نامه؛ دانش نامه هزاره، ج۱، کابل، انتشارات امیری، چاپ اول، ۱۳۹۷
4. علیزاده عزیز الله نامه اعمال زندگی نامه خود نوشت در دست چاپ)
5. فصیحی غزنوی، قربانعلی شریفی علی مدد، عالمان شیعه غزنی، ج۲، چاپ اول، مشهد بدخشان ۱۳۹۷، صص ۲۰۰ تا ۲۰۳.
ه مصاحبه با استاد حاجی اسدالله افضلی فرزند مرحوم حاجی آخوند زوار ساکن کویته پاکستان.

تهیه کننده: نجیب الله نوری(نوه ای مرحوم حاجی آخند)

سید اسحاق نقویی

زندگی نامه: حجت الاسلام و المسلمین سید اسحاق نقوی
حجت الاسلام والمسلمین سید اسحاق نقوی، یکی از علمای معروف خدوم و خدمات گزار ارزگان بوده و در ابعاد مختلف علمی و اجتماعی، سعی و تلاش وافری در تعالی و پیشرفت علمی و فرهنگی آن سامان داشته است. از نمونه خدمات منطقه ای آن، تأسیس حسینیه و مدرسه علمیه در کنار مسجد کهنه بازار، اولین اقامه نماز جمعه در ارزگان، تأسیس مدرسه علمیه امام صادق (علیه السلام) در منطقه سیدان پایین نزدیک بازار نو و... است. اما خدمات فرا منطقه ای، فعالیتهای علمی، اجتماعی و فرهنگی در قندهار، هلمند، نیمروز و تاسیس تعاونیهای اقتصادی در قندهار و تشکلهای دانشجویی و پاسخ به شبهات دینی و اعتقادی و.... که در این یاد نامه به تفصیل به آنها پرداخته می شود.
تبارشناسی سید اسحاق نقوی
آقای سید اسحاق نقوی فرزند سید ابراهیم، فرزند شاه قاسم، فرزند سید شاه زمانی (شاعر معروف و عارف زمان، مدفون در زینگر پشی، از توابع (مالستان) است. وی از سادات جلالی است که پس از مهاجرت خانواده سید ابراهیم از هوتی به باغچار، در قریه «جاسولِ» باغچار، دیده به جهان گشود. ایشان فرزند هفتم خانواده پرجمعیت سید ابراهیم است. ( دست‌نوشته‌های آقای نقوی، ص3، به‌نقل از: پرتوی در تاریخ ارزگان، ص31.)
براساس برخی گزارش‌ها، یکی از اجداد آقای نقوی در منطقه گرشگ، از توابع ولایت هلمند، ساکن بوده است و به‌علل نامعلوم از آنجا قهر می‌کند و در زینگر پشی، از توابع ولسوالی مالستانِ غزنی، سکنی می‌گزیند. سپس این خانواده به مناطق «شیرداغ» و «باغچار» و «هوتی» می‌رود. ( حسن امینی، خواهرزادۀ آقای نقوی، (1398ش)، به نقل از: همان، ص4.)
دوره تحصیلات
طبق دست‌نوشته‌ای از آقای نقوی، معلوم می‌شود که سید ابراهیم، فرزند دیگرش، به نام سید نادر علی را قبل از آقای سید اسحاق، برای طلبه شدن انتخاب می‌کند. مع‌الأسف سید نادر علی که بسیار زیرک و بااستعداد و علاقمند به درس خواندن بوده است، به علتی از دنیا می‌رود و این مسئولیت به‌عهدۀ سید اسحاق نقوی گذارده می‌شود. در دست‌نوشتۀ او چنین آمده است: «پدرم به من محبت زیادی داشت، او طلبۀ زیرک و فهیمی بود. نزد ملّا محمد جمعه آخوند که آن وقت در قریۀ کوجی سکونت داشت، مشغول آموختن مقدمات عربی بود. پدرم که از مرگ برادرم متأثر بود، تصمیم گرفت که این ضایعه را با طلبه شدن من جبران کند. در همان دوران طفولیت من که سه سال بیشتر نداشتم، آموختن ابجد را در الفبای بغدادی به خوردم می‌داد. او می‌خواست وارث کتاب‌های مقدماتی برادرم باشم.» ( دست‌نوشته‌های آقای نقوی، ص5)
1. تحصیل در هوتی: سید ابراهیم (پدر آقای نقوی)، پس از در گذشت فرزندش، نادر علی، با خانواده به هوتی بازمی‌گردد، آقای نقوی در آنجا کتاب قاعدۀ بغدادی( پنج گنج)، یوسف و زلیخا و دیوان حافظ شیرازی را نزد پدر می‌آموزد. نصاب صبیان را که اولین پلّۀ طلبگی است، نزد ملا داد علی آخوند، آخوند بزرگ هوتی، فرا می‌گیرد و بدین‌وسیله پایه‌های تحصیل ایشان در هوتی به‌همت پدرش و مرحوم ملا داد علی شکل می‌گیرد.
2. تحصیل در باغچار: ازآنجا‌که منطقۀ باغچار نزدیک‌ترین منطقه به هوتی است، گام دوم تحصیلات  آقای نقوی در این منطقه گذارده می‌شود. وی می‌گوید: «در مسیر هوتی و باغچار، برف زمین را فراگرفته بود. من در مسیر خسته و مانده می‌شدم. توان حرکت از من گرفته می‌شد. پدر مرا لحظه‌ای به دوش می‌نهاد و او نیز درمیان راه ناتوان می‌گشت، دوباره راه می‌افتادیم. بالاخره در باغچار، به منزل خدارحم زاهد رسیدیم، پدر مرا آنجا گذاشت. در این مرحله، کتاب  شرح عواملِ ملا محسن را در اِمکار، پیش ملا محمد جمعه آخوند تلمّذ کردم.» (دست‌نوشته‌های آقای نقوی، ص8، به‌نقل از: همان، ص46.)
3. تحصیل در بایلوغ دایچوپان: میرزا نبی‌جان که شوهرخواهر آقای نقوی و برادر کوچکتر میرزا گل‌محمد بود، در بایلوغ سکونت داشت. آقای نقوی، مدتی در منزل میرزا نبی‌جان ساکن شد و در آنجا کتاب صرف میر را زیرنظر ملای مسجد محل که یکی از مولوی‌های اهل‌سنت بود، می‌خواند. ( دست‌نوشته‌های آقای نقوی، ص9)

شهید سید محمد مظفری

زندگی نامه: شهید حجت الاسلام سید محمد مظفری
1. تبارشناسی
شهید سید محمد مظفری، فرزند سید رجب علی، فرزند سید نظر، فرزند سید مظفرشاه. در سال 1330ش در قریۀ باغچار، در خانه‌ای روحانی دیده به جهان گشود. شهید سید محمد مظفری که در خانوادۀ علم و فرهنگ و ادب متولد شده است، خود نیز عمر شریفش را در این مسیر گذراند و به فیض علم و عمل نایل شد. وی عاشق خدمت به هم‌نوعان، همشهریان و هم‌وطنان خود بود.  بیانی خوش داشت و شاگردانش را همانند فرزند خود می‌دانست و هیچ‌گاه نصیحت‌ه‍ای پدرانه و دلسوزانه‌شان را از شاگردانش دریغ نکرد. او خدمت را یکی از کمالات دینی و انسانی دانسته و سعی برآن داشت که زمینه‌های خدمت را پیدا کرده و به مردم مظلوم و ستم‌دیده خدمت‌رسانی کند. 

شهید مظفری همواره غمی در دل داشت که ناشی از دیدن رنج و زحمت مردمی بود که سالیان دراز اجاره‌نشینِ زمین‌های پدری و آبایی خود بودند که در دست اغیار بود و دست‌رنج دهقانی آن‌ها در کیسۀ دیگران می‌رفت. روح بزرگ او، این درد را تحمل نکرد، لذا در کنار دیگر خدمات علمی و اجتماعی، تصمیم گرفت که برای بازپس‌گیری زمین‌های غصب‌شده، تلاش کند تا شاید روزنه‌ای پیدا شده و به این درد خاتمه دهد. متأسفانه، این تلاش‌ها نه‌تنها به ثمر نرسید، بلکه سبب بُغض و عداوت قدرتمندان غاصب شد و با همدستی دوستان نادان، زمینۀ شهادت او را فراهم کردند و او را به چنگال نیروهای خلقِ گرگ‌صفت دادند. آن سید بزرگوار را مظلومانه و غریبانه و با صدها تحقیر و توهین، از خانه و کاشانه جدا کردند. شهید مظفری به دور از چشم خانواده و بدون نشانه و بارگاهی به‌سوی جایگاه ابدی‌اش رهسپار شد. در این یادنامه، به‌طور خلاصه به زحمت‌ها و خدمات علمی و اجتماعی او پرداخته می‌شود.
2. دوران کودکی و نوجوانی
سید محمد مظفری پس از گذار از دوران طفولیت و قدم گذاشتن در نوجوانی، آغاز به یادگیری الفبای سواد و آموختن نمود. مقدمات سواد فارسی را نزد پدر روحانی خویش آموخت. وی در همان آغاز، زیرک، باهوش و با استعداد بوده و به‌خوبی در پی رشد و آموختن بود(بیدارگر پارسا، ص166).
3. اساتید دروس مقدماتی حوزوی:
آقای مظفری پس از گذراندن دروس مقدمات فارسی، پای در یادگیری، دروس مقدماتی حوزوی گذاشت. او در ابتدا از محضر استاد ملا محمداسحاق آخوند استفاده کرد. سپس راهی حوزۀ علمیه شیرداغ می‌شود و بخشی از مقدمات را از آخوند شیرداغ، ملا برات، می‌آموزد. بعد از آن که در باغچار، حوزۀ درسی ملا نظر آخوند رونق می‌گیرد، به زادگاه خویش بازمی‌گردد و مدتی را از حوزۀ درسی آخوند باغچار بهره می‌برد(همان).
4. تحصیل در نجف اشرف:
شهید مظفری که علاقۀ وافری به ادامۀ تحصیل در سطوح عالی علوم حوزوی داشت، پس از مدتی استفاده از محضر آخوند باغچار، در سال 1349ش، از اساتید و خانوداه خداحافظی کرده و راهی نجف اشرف می‌شود و در جوار بارگاه ملکوتی  مولی‌الموحدین آقا امیرالمومنین (علیه‌السلام) رحل اقامت می‌گذاردو زانوی تلمذ و شاگردی را نزد اساتید و بزرگواران نجف خم کرده و مشغول به تحصیل می‌شود.
مرحوم مظفری در این مرحله از تحصیل، سطوح متوسطه و عالیه را در محضر استاتید بنام حوزۀ علمیۀ نجف، همچون مرحوم آیت‌الله مدرس افغانی تلمذ کرده و با استعداد سرشاری که داشته است، با پیشرفت سریع و اتمام سطح، وارد حلقۀ درس خارج آیت‌الله‌العظمی خویی می‌شود. علاقۀ وافر او به رشد و شکوفایی و تلاش مضاعفش در مسیر علم‌آموزی سبب می‌شود تا در اندک زمانی در زمرۀ شاگردان ممتاز ایشان به شمار رود. نگارش تقریرات منقّح دروس خارج فقه و اصول مرحوم آیت‌الله‌العظمی خویی، حاصل تلاش و حضور مستمر و شرکت منظم سید محمد مظفری در این دروس بوده است(این تقریرات متأسفانه در دوران انقلاب و مهاجرت به‌علت جنگ و فرار مردم از بین رفت. (بیدار گر پارسا، ص16.) این تقریرات  را بنده (غلام رسول محسنی) نیز در ارزگان، در منزل شهید مظفری دیدم که در دفترهای بزرگ رحلی با رنگ سبز نوشته شده بود). متأسفانه، این مسیر تعالی در تحصیل علوم ومعارف دینی، ادامه پیدا نکرد و در سال 1355ش، رژیم بعثی عراق تصمیم به اخراج طلاب خارجی می‌گیرد و آن‌ها را از عراق اخراج می‌کند که شهید مظفری نیز در این مرحله از عراق اخراج شده و به وطن باز می‌گردد.

سید رجب علی(آقا بزرگ)

زتدگی نامه: حجت السلام سید رجبعلی (آقا بزرگ باغچار)

تهیه کننده: حجت الاسلام غلام رسول محسنی

1. نگاهی به ادوار زندگی آقا بزرگ باغچاری:

زندگی‌نامۀ آقای کلان باغچاری را می‌توان به سه مرحله تقسیم کرد:
1. از تولد تا 22 سالگی که دوران کودکی و نوجوانی را دربر می‌گیرد.
2. از 22 سالگی تا 40 سالگی که دوران میان‌سالی است.
3. از 40 سالگی تا 63 سالگی که دوران پختگی است.
از این سه دوره چنان‌که روشن است، در دورۀ سوم است که به تأملات ذوقی خودش پرداخته است. او در دوران جوانی انسانی است با حسی قوی و سرشار از سلحشوری و انتقام‌جویی، دورۀ میانی را به تحصیل دانش، آموزش علوم دینی و تربیت شاگردان و پاره‌ای اصلاحات و خدمات اجتماعی می‌پردازد. دورۀ سوم و پایانی زندگی‌اش رسیدن به نوعی آرامش است. در این دوره گویی از دنیای بیرون به درون خودش بازگشته، در کنار رسالت اجتماعی و دینی خود به امور معنوی و سرودن شعر و خواندن کتاب اشتغال دارد.  در ادامه به تبارشناسی، سجایای علمی و عملی، اخلاقی و خدمات اجتماعی آن بزرگوار پرداخته می‌شود.
2. تبارشناسی آقا سید رجب‌علی باغچاری ارزگانی
بنا به دلالتِ مُهری که در پای سندی نشسته است، نامش «سید رجب علی جلالی» بوده است. او درمیان مردم منطقه، به «آقای کلان»، «آقا بزرگ» و «سید ملا» اشتهار داشته است. در دو بیتی که در حاشیه عکسی از خودش نگاشته، از نام و تبارش چنین یاد می‌کند:
فقیر ضعیف عبدِ خیر خیرالعباد
علی جزء اسمش، زعِلوِی نژاد
زدارفنا رفت خواهد همی
خود این آخرین نقش ماند همی
در مقطع یکی از قصایدش نیز چنین آورده است:
اگر پرسند از گویندۀ این مرثیه از تو
بگو یک سید بیچاره از ملک اورزگانه
به‌هرصورت، ماحصل اطلاعات خانوادگی می‌گوید که مرحوم سید رجب‌علی جلالی ارزگانی، متولد 1283ش، فرزند سید نظر، فرزند سید مظفرشاه، فرزند شاه قاسم، فرزند احمدعلی، فرزند محمدعلی، فرزند نقی و فرزند تقی است. طبق شهرت منطقه‌‌‌ای و اطلاعات خانوادگی، آقای کلان در شمار آن دسته از سادات است که در افغانستان به «جلالی» مشهورند، از آن جهت که سلسله نسبشان را به عارف قرن هفتم هجری قمری، سید جلال الدین بخارایی سهروردی، ملقب به شیر شاه، فرزند سید ابوالمواید می‌رسانند که از آنجا به نُه واسطه به حضرت امام علی النقی (علیه السلام)، امام دهم شیعیان می‌رسد. ازاین‌رو در حلقه‌های بالاتر، این سلسله «نقوی» خوانده می‌‌شود.  پدران مرحوم سید رجب آقا در قریۀ «کَوُک کُود» (محل کوچ کبک‌ها) در منطقه‌ای بین شوی و لرزاب زمین داشتند و زندگی می‌کردند. اینکه اجداد ایشان در چه تاریخی و از کجا به این منطقه مهاجرت کرده‌اند روشن نیست، اما این قدر مسلم است که قبر چند تن از اجدادشان در این منطقه واقع است و حکم زیارتگاه نیز داشته است.
3. کودکی و جوانی
مرحوم سید نظر(پدر سید رجب آقا)، پس از آوارگی از سرزمین پدری و آبایی خود از منطقه شوی دایچوپان، برای مدتی در منطقۀ سرتنگی از توابع ولسوالی ازرگان ساکن شده است. به احتمال زیاد قریب به یقین سال 1283ش، مقارن با آغاز حکومت امیر حبیب‌الله خان، در این منطقه متولد شده است. این زمانی است که نزدیک به 14 سال از جنگ خانمان برانداز عبدالرحمان خان با مردم بی‌نوای هزاره و کشتار وحشیانۀ آن‌ها گذشته است. می‌شود گفت که تولد این نو زاد باعث شده است که سیدنظر از پیوستن به اقوامش در مسافرت مشهد باز‌ماند. بنا براین بعید نیست که سید نظر حدود ده سال در این منطقه زندگی کرده باشد. بیش از این از دوران کودکی آقا بزرگ اطلاعاتی در دست نیست. زندگی دریک درّه تنگ و دور از مکتب و مدرسه نشان می‌دهد که کودکی آن‌ها در دامنه‌های کوه به بازی کودکانه گذشته باشد. دورۀ جوانی سید رجب آقا و برادرانش متأثر از محیط و حوادث زمانه است. گفته‌ها و شواهد، آن‌ها را با هم نشان می‌دهد. از این میان دو برادر بزرگتر بیشتر به شکار و کشاورزی روزگار می‌گذراندند.
4. تحصیل و آغاز قدم گذاشتن در راه دانش
در تاریخ به‌ شخصیت‌هایی بر می‌خوریم که دوره‌های زندگی‌شان فراز و فرود داشته و با تحولات روزگار آمیخته بوده است. حیات سید رجب آقا، نیز چنین وضعیتی داشته است. از دلایل و علل این تحول‌ها چیزی گفته نشده است؛ ولی زمان رسیده که او از زندگی قبلی‌اش فاصله گرفته و راه جدید را برگزیده است. آغاز این تحول، تصمیم وی به آموختن دانش است. آقای بزرگ به احتمال زیاد، سواد خواندن و نوشتن را داشته است؛ اما این که چگونه و از چه کسی آموخته است، روشن نیست. مردم ارزگان و باغچار، پس از مصایب و سختی‌های جنگ عبدالرحمان، از جهات مختلف، همانند فرهنگ، دیانت و اقتصاد وضع اسفباری داشته‌اند، با قلعه‌های ویران، باغ‌های خشک و زمین‌های بایر. در واقع وضع چنین بوده که دعبل خزاعی (246ق) در قصیدۀ معروف «مدارس آیات» ترسیم کرده است: خانه هایی که از تاخت و تاز دشمنان سبک سر ویران است نه از گذشت زمان درنگ کنید تا از خانه‌های بی‌سرپرست بپرسیم چه مدت است که دیگر نماز و روزه‌ای در آن انجام نمی‌گیرد؟ گویا مشاهدۀ چنین اوضاعی، آقای بزرگ را به مسیر کاملاً متفاوتی سوق می‌دهد. پس از این که چند صباحی در منطقۀ خودش، مشغول آموختن بود، عازم سفر به منطقه‌ای می‌شود که در آن، چراغ علم اندک سوسویی داشته است؛ قریۀ لعلچک مالستان که عالم وارستۀ نجف درس‌خوانده‌ای به‌نام کربلایی عبدالعلی در آنجا حوزۀ درسی نسبتاً گرم و فعالی داشته است. سید رجب‌علی که وصف این حوزه را شنیده بوده، هر طور بود، خود را به این حلقۀ معرفت می‌رساند. پدر و مادر پیر را وداع گفته و به برادرش سید احمد می‌سپارد. خانواده، یاران و دوستان قدیم را بدرود گفته و سر به آستان دانش فرود می‌آورد.
بنابراین، سید رجب آقا به دلیل ذکاوت از یک سو و شوق زایدالوصف به تحصیل دانش از سوی دیگر، در مدت کوتاه (چهار تا پنج سال) در فراگیری درس‌ها توفیقات محسوسی به دست می‌آورد و در شمار شاگردان ممتاز استاد قرار می‌گیرد. جناب آقا تحصیلات خود را در ادبیات و علوم عربی صرف و نحو، و در فقه کتاب شرایع الاسلام، عروة الوثقی و منهاج الصالحین، را نزد کربلایی فرا می‌گیرد. جناب آقای ملا براتعلی آخوند شیرداغ از هم‌دوره‌های دوران تحصیل او در مدرسۀ مالستان بوده است. بعد از پایان تحصیلات، جناب سید رجب آقا به باغچار و آخوند شیرداغ، به شیرداغ برمی گردد.  سید رجب آقا، در این فرصت، به مدد حافظۀ نیکو و شوق و علاقه‌ای که به مطالعه داشته، آشنایی گسترده و عمیقی با تاریخ و معارف دینی به دست می‌آورد. از قول خودش نقل شده است که «هرکتابی که می‌خواندم اکثر مطالبش مانند نقش حجر در ذهنم نقش می‌بست». از قرار نقل و خاطره، رابطۀ استاد و شاگردی میان سید آقا و کربلایی استادش، خیلی زود به دوستی و محبت و ارادت تبدیل می‌شود. آقا ارادت بسیاری به استادش داشته و حرمت زیادی برای او قایل بود. او همیشه از استادش به نیکی یاد می‌کرد و همیشه در تعقیبات نماز، استادش را دعا می‌کرده است. همین اعتقاد و اردات به استاد باعث می‌شود که پس از بازگشت سید آقا به باغچار، این منطقه به یکی از پایگاه‌های تبلیغی مرحوم کربلایی مالستان تبدیل شود و استاد با تشویق و دعوت سید آقا، چند بار به باغچار سفر کند. مردم باغچار چون از نظر مادی تا حدودی خوب بودند، از کربلایی عبدالعلی اسقبال می‌کنند و کمک‌های بسیاری برای مدرسه‌اش جمع‌آوری می‌شود.
5. آغاز فعالیت‌های فرهنگی
اواخر سال‌های تحصیلی آقای برزگ، هم زمان با به حکومت رسیدن حبیب‌الله کلکانی است. این سال (1307) در ادبیات سیاسی افغانستان به «سال سقوی» اشتهار دارد. اکثر مناطق کشور در این سال دچار هرج و مرج و جنگ‌های داخلی می‌شود. در این میان، قبایل اطراف، خصوصاً قبایل ساکن در دایچوپان و ارغنداب که معمولاً این زمانه‌ها را فرصتی برای چور و چپاول می‌دانستند، فرصت را غنیمت می‌شمرند و به باغچار حمله می‌کنند. در این وقت سید رجب 26 سال داشته، همراه خانواده در مالستان مشغول تحصیل بوده و برادرش سید احمد در باغچار از پدر و مادرش و برادر کوچکش مراقبت می‌کردند. در هجوم ناجوانمردانه، برادرش سید احمد، جوان 24 ساله شهید می‌شود. بنابراین، خبر جنگ به مالستان می‌رسد و سید آقا عازم باغچار می‌شود. وقتی که آقا به منطقه پیک می‌رسد، به مسافری برمی‌خورد و احوال جنگ باغچار را می‌پرسد. مسافر که سید آقا را نمی‌شناخته، می‌گوید: «گفته می‌شود که باغچار شکست خورده‌اند و یک سید نامدار باغچار که برادرش در مالستان درس می‌خواند، کشته شده است». اینجا آقا از شهادت برادرش خبر می‌شود و این خبر به خانواده‌اش در مالستان نیز می‌رسد.
مرحوم سید رجب آقا، پس از شهادت برادرش، حوالی سال 1308 برای مراقبت از پدر مادر و بردار کوچکش از مالستان به باغچار برمی‌گردد.
آقای بزرگ، پس از استقرار باغچار و در قریۀ قول بیدتو، فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را آغاز می‌کند و در همان منزل مسکونی بنای تدریس می‌گذارد. او شاگردانی از اطراف و اکناف فرا می‌خواند. منزل آقا که عبارت از یک سیاه‌خانه (آشپزخانه) و دو اطاق بوده است، یکی از اطاق‌ها را برای اسکان طلاب که از جاهای دور آمده بودند اختصاص می‌دهد.
حجت‌الاسلام عبدالعظیم عظیمی از قول پدرش مرحوم ملا دادعلی چنین نقل کرده است: «حاجی آخوند پدرم صحبت می‌کرد که من صرف میر مرّراح و زنجانی را پیش آقا خواندم. یکی ازخصوصیات ایشان این بود که بعد از هر نماز، حداقل نیم ساعت تعقیبات و اکثر دعاها را می‌خواند و به من سفارش می‌کرد. من اینها را ازسید ملا یاد گرفته‌ام. توصیه می‌کرد که هر شب سورۀ واقعه را بخوان که فقیر نمی‌شوی. یک دعا در صیحفه سجادیه است که دعای هفتم «یا من تحل به عقد المکاره....» را از پدرم که زیاد می‌خواند من حفظ کردم. پدرم می‌گفت این‌ها سفارش سید ملا است.» این نخستین مدرسۀ دینی در باغچار پس از کشتار عبدالرحمان جنایت‌کار است و پیش از این کسی به یاد ندارد که در باغچار ملا و مدرسه‌ای بوده باشد. مرحوم سید رجب آقا، نسل اول باسوادان باغچار را که اصطلاحاً به آن‌ها «ملا» می‌گفتند، پرورش داده است. تربیت این شاگردان، باعث تحول فرهنگی و دینی مردم محروم منطقه شد. مردم به سواد و دانش آشنا شدند و احکام و عقاید دینی را فراگرفتند. مناسبات و سبک زندگی‌شان تغییر محسوسی کرد. از آن به بعد بود که مناسک و شعایر دینی مورد توجه و اهتمام قرار گفت و خرافات و عادات بد کم‌کم از میان رفت.
6. شاگردان آقا سید رجب‌علی
ازجمله افرادی که در این دوره پیش آقای کلان باغچار درس خواند و بعدها هرکدام عالم، خدمت‌گزار و شخصیت مشهوری در منطقه شدند، عبارت‌اند از: مرحوم ملا اسحاق فرزند ابوالحسن، ملا اسحاق شیرداغ، ملا محمد جمعه، شیخ رمضان فقیهی، سید اسحاق نقوی، حاجی سلطان‌علی، ملا داد‌علی، ملا حسین، حاجی حسین زاهد، ملا محمدحسین، ملا آلو که طبع شعر نیز داشته است، ملا یوسف و جمع دیگری نیز بوده‌اند که از محضر آقا بزرگ باغچار سواد فارسی و خوندن قرآن آموختند، هر چند عنوان ملا نداشتند.
7. دانش و بینش
هرچند زمان ومکان زندگی آقا بزرگ باغچاری، اجازۀ دسترسی به کتاب‌ها را به او نمی‌داد اما با وجود این، محور اصلی فعالیت‌ها و برنامه‌های مرحوم آقا آموختن و آموزاندن بود. علاقۀ زایدالوصفی به آموختن و فراگیری علوم اسلامی داشت. حافظۀ فوق‌العاده‌ای داشته است. کتاب‌های مرسوم حوزوی آن زمان را در مدت حدوداً پنج سال به پایان رسانده و در ضمن به مطالعه‌ای گستردۀ عقاید، تفسیر و تاریخ اسلام و ایران پرداخته است. علاقۀ عجیبی به مطالعه داشته و هرکتابی که به دستش می‌رسیده، مهم‌ترین کارش مطالعه بوده است. سوغات سفرهایش در کابل و کربلا کتاب بوده است.
در موردی از آقا سوال می‌شود که شما در کدام زمینه بیشتر اطلاعات داری و مطالعه کرده‌ای؟ گفته است: «در سه موضوعِ فقه، تفسیر و تاریخ، البته در کلام نیز دستی دارم. در فقه کتاب شرایع الاسلام را بارها خوانده ام و چند بار درس داده‌ام. اما مهم‌تر آنکه آنچه را خوانده‌ام، خوب خوانده‌ام و همه را در سینه حفظ دارم. هر کتابی که در جوانی خونده‌ام با موضوع و صفحه در ذهنم نقش بسته است. شاید چیزی در این زمینه نباشد که فی‌الجمله از آن مطلع نباشم.»
8. رواج دانش و گسترش معرفت
از وضعیت علم و سواد در دورۀ پیشاعبدالرحمان در ارزگان و دایچوپان اطلاعی در دست نیست. هرچه بوده و نبوده، در زمان این جنگ‌ها از میان رفته است. با سوادان و عالمان قوم یا کشته شده بودند و یا آوارۀ بلاد دیگر. کتابخانه‌ها ویران، کتاب‌ها سوخته، بی‌سوادی فرا گیر شده و در مجموع فقر فرهنگی بیداد می‌کرده است. طبق نقل‌ها، در تمام منطقه یک خط‌خوان ساده پیدا نمی‌شده که یک نامه‌ای را بخواند. به فرمان قوماندان‌های عبدالرحمن برای این که مردم هزاره به کلی از ارزگان قطع امید کنند، قریب هزار قلعه را تنها در خود ارزگان، آب گرفته و با خاک یکسان کرده بودند. از این جهت است که اسنادی حاکی از وجود مدارس و کتابخانه‌های این منطقه در دست نیست.
فلذا، در چنین وضعیتی، مرحوم سید رجب‌علی بخشی از زندگی خود را وقف تشویق مردم به آموختن می‌کند. چنان که اشاره شد، پس از پایان تحصیلاتش و بازگشت از مالستان، نخستین اقدام علمی‌اش راه‌اندازی مدرسۀ علمیه و حوزۀ درسی دینی است. تا آنجا که اسناد موجود گواهی می‌دهد، در پیشینۀ تاریخی باغچار، آقا، اولین کسی است که بساط آموزش و فراگیری علوم دینی را در این منطقه پهن می‌کند.
«نقش آقای کلان در آن دورۀ باغچار، که بی‌سوادی و جهل حکم‌فرما بود، در نشر احکام و دین‌داری فراموش‌ناشدنی است. خصوصاً در تشویق خواندن و نوشتن و فرهنگ کتاب‌خوانی، خواندن قرآن، کتاب‌های تاریخی از قبیل کتاب ناسخ التواریخ و شاهنامۀ فردوسی و اسلوب خط و خطاطی را به یاد دارم».
9. احیای هویت دینی و فرهنگ‌سازی
هرچند حکم گرفتن تکفیر شعیان و هزاره ها توسط عبدالرحمان در روزهای جنگ، یک فرمان سیاسی بود. ولی در نزد عامۀ اهل‌سنت آن مناطق که با هزاره‌ها همسایه بودند، حکم شرعی تلقی می‌شد و شائبه‌های بسیاری را ایجاد می‌کرد. بر عالمان شیعۀ آن روز بود که باید مردم، اعم از شیعه و سنی را با حقایق آشنا کنند تا هم اهل‌سنت از توهمات ناشی از تبلیغات منفی نسبت به شیعیان به‌درآیند و هم شعیان با عقاید درست مذهبی‌شان آشنا شوند. ازاین‌رو، یکی از محورهای کار آقا، محور فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی، تلاش در جهت احیای آموزه‌های دینی و ارتقای سطح معرفت دینی مردم بود. ارزگان شکست‌خورده، و خصوصاٌ باغچار از این جهت نیز بسیار آسیب‌پذیر بوده و زمینۀ تغییر هویت‌های نژادی و مذهبی داشته است. او به عنوان یک عالم و مصلح دینی وظیفه‌شناس و مسئولیت‌پذیر، پس از بازگشتش به باغچار، دربارۀ نیازهای دینی، فرهنگی و اجتماعی مردم و خلأهای موجود در جامعه، دو کار را توأماً روی دست گرفته است. هم به بازسازی باورها و اعتقادات دینی پرداخته و معارف دین و احکام شریعت را به‌صورت پیراسته از خرافات، تعلیم، تیین و تبلیغ کرده و هم به پاسداری و دفاع از عقاید و آموزه‌های علوی و فاطمی در برابر مخالفان، همت گماشت.
آقای مرحوم، با تربیت شاگردان بارع، متشرع و پرهیزگار، توانست تغییرات محسوس و ریشه‌داری در اعماق باورهای دینی مردم ایجاد کند. این افراد اکثرشان سالیان بعد، منشأ خدمات بسیاری شدند؛ حوزه‌های کوچک درس تشکیل دادند و در مسند استادی قرار گرفتند. آموزه‌های دینی را به مردم آموختند و هر کدام به‌سهم خود در ارتقای آگاهی دینی مردم، مؤثر بودند.
10. جاذبه و نفوذ کلام
مرحوم آقا بزرگ باغچاری علاوه بر داشتن علم ودانش، انسان خوش‌بیانی بوده و روان و فصیح سخن می‌گفت. این سیره و رفتار او یکی از راه های خدمات اجتماعی بوده است؛ ازاین‌رو در قلوب مردم زود نفوذ می‌کرد. از این جهت بوده است که حاکمان، مولوی‌ها و عموم مردم با شنیدن کلام جذاب آقا، ارادت و احترام خاصی نسبت به ایشان پیدا می‌کردند و آقا از این طریق کارهای عمومی و شخصی دشوار را حل می‌کرد. این تأثیر کلام او هم در میان توده‌های مردم محسوس بوده و هم درمیان قدرتمندان و سیاست‌مداران و صاحبان نفوذ مردمی. 
11. مناظرات علمی
یک از اقدامات علمی و تبلیغی و دفاعی آقای بزرگ، مناظرات علمی او با علمای  اهل‌سنت بوده است. طبیعتاً که منازعات علمی و کلامی در آن زمان و در آن منطقه‌ای که در محاصرۀ پشتون‌ها بود، هم خطر جانی داشت و هم در صورت شکست، بازتاب اجتماعی و بدنامی حیثیتی. اما آقا با وجود اختناق شدید و خطرات، در هیچ شرایطی از مناظره پروا نداشت و از هر شرایطی استفاده می‌کرد و در هر مورد پیروز برمی‌آمد و از گفتن حرف حق ترسی نداشت و بسیار فصیح و روان سخن می‌گفت و همین فصاحت و روانی سخن گفتن آقا بوده که در مباحث هیچ‌گاه مسأله لجاجت و عناد پیش نمی‌آید و بعد از مناظره، نه‌تنها دشمن همدیگر نمی‌شدند؛ بلکه به دوست تبدیل می‌شدند. در ذیل به برخی از علمای بنامی که زمینه مناظره با آن‌ها داشته است اشاره می شود:
1. در منطقه «شوی» ولسوالی دایچوپان با عالم بزرگی از اهل‌سنت به‌نام مولوی عبدالغفور (معروف به آخوندزادۀ سنان). این آخوندزاده در دورۀ اول طالبان در دهۀ هفتاد، قاضی‌القضات طالبان در قندهار بود. این مولوی همیشه به شاگردان و مولوهای دیگر سفارش می‌کرد که با سید ملا بحث نکنند که شکست می‌خورند.
2. در منطقه هزار بُز، با مولوی آن منطقه است که پس از شکست آن مولوی آقا این جمله را می گوید که «با آل علی هر در افتاد برافتاد.» بعد از آن، هر زمان آقا در آن منطقه مسیرش می‌افتاد، مولوی معروف باکمال احترام، به آقا احترام کرده و پذیرایی می‌کردند.
3. در بایلوغ، منزل میرزا گل‌محمد خان، با قاضی دایچوپان مباحثه‌ای پیش می‌آید که در این مجلس نیز، آقا با کلمات زیبایشان او را مجاب کرده و شکست می‌دهد.
12. تأسیس مکتب دولتی در باغچار
آخرین تلاش فرهنگی آقای بزرگ که در سال 1344 عملی می‌شود، تأسیس مکتب دولتی در باغچار است. او از اولین روحانیون منطقه است که تأسیس مکتب دولتی را منافی دین‌داری نمی‌دانسته و بلکه آن را راه بیرون‌رفت مردم از انزوای حاکم می‌شمرده است. این است که با همکاری دوستان دیگرش، از جمله مرحوم حاجی سلطانعلی احمدی، موفق می‌شود که حکم ایجاد مکتب را از حکومت بگیرد. از آنجا که بودجه کافی برای اعمار بنای مکتب و نیز حقوق معلم در اختیار نبوده، دو سال اول مکان جمع‌شدن بچه‌ها نیز ثابت نبوده است.
«سال اول در پای درخت بزرگی که به نام مزار، زمین را هموار کرده بوده و درس می‌داده است. سال بعد در کنار خانۀ خودش بنای موقتی را بنا می‌کند و صنف‌های درس آنجا تشکیل می‌شود. بچه‌ها هم در سنین مختلف از کوچک تا بزرگ گرد می‌آمدند. آقا خودش با نشان‌دان نقاشی‌های کتاب، بچه ها را به یادگیری تشویق می‌کرد. معلم بچه‌ها نیز فرزند بزرگ سید عبدالله است.»
13. راه‌های تشویق به علم‌آموزی
از آنجاکه مردم آن روز در جامعه‌ای کم‌سواد به‌ سر می‌بردند، بسیاری بودن مکتب و رفتن به مکتب را منافی با کار و کسب فرزندانشان می‌دانستند و با رفتن فرزندانشان به مکتب مخالفت می‌کردند. از سوی دیگر، مغرضانی نیز بودند که در اثر رقابت‌هایی با مؤسس مکتب، علیه مکتب و رفتن به مکتب تبلیغ می‌کردند.
اما، آقای بزرگ، علاوه‌بر این که خود بر کارها نظارت می‌کند، از سویی به تشویق بچه‌ها می‌پردازد و از سوی دیگر به توجیه پدرانشان که ایجاد مکتب را منافی با کار و کسب فرزندانشان می‌دانسته‌اند. آقا مدام به آن‌ها گوشزد می‌کرده که زمانی می‌توانید به حقوق خود دست پیدا کنید که آدم‌های تحصیل‌کرده در دستگاه دولت داشته باشید. هرموقع تفتیش و یا هیأتی از مرکز برای سرکشی می‌آمده، آقا، مقاله و شعری را به اهمیت علم و تشویق به علم‌آموزی آماده می‌کرده و به شاگردان مکتب می‌داده تا در مراسم استقبال از هیأت، بخوانند و اشتیاق مردم به علم و فرهنگ را نشان دهند. جوانی به‌نام ملا فیروز فرزند یعقوب‌علی و فرزند خودش سید احمدعلی از جوانانی بوده‌اند، که این مقاله‌ها را خوانده و اشعاری را به‌عنوان سرود اجرا می‌کردند.
با اقدام عملی، مکتب تأسیس شد. اما تا سال‌های پسین هنوز بودند کسانی که مخالف فرستادن بچه‌هایشان به مکتب دولتی بودند، چون از طرفی مکتب را مساوی با بی‌دینی می‌دانستند و از طرف دیگر آن را مانع کسب و کار فرزندانشان به‌شمار می‌آوردند و برای خلاصی از این، سالانه حاضر بودند مقداری پول یا جنس به مدیران مکتب بدهند تا حداقل همان سال فرزندش را از مکتب معاف کنند. در مواردی حتی آقا را نفرین می‌کردند که «سید ملا را خیر ندهد که مانع غریبی و کار بچه‌های ما شد». علی‌رغم این نوع نگرش‌ها، آقا به کارش ادامه می‌داد و از موقعیت‌ها استفاده می‌کرد تا ارزش و ضرورت فراگیری دانش و احترام به معلمان را برای مردم گوشزد کند. در دیوانش قطعه‌ای است در ارزش علم و معلم، با مطلع: بشر مرغی است، بالش علم و دانش بدان طیران نماید اهل بینش
14. ارتباط با دانشحویان
مرحوم آقای باغچار، برخلاف دیگر هم‌سلکان خود، با دانشجویان سلوک مشفقانه داشته است. در عین آن که به صیانت از دین تأکید داشته، به فراگیری دانش امروزی توصیه می‌کرده است. در این باب خاطره‌ای قابل نقل از محمد سرور رفیعی، یکی از فرزندان مرحوم میرزا گل‌محمد خان، است. از قضا این خاطره مربوط به آخرین روزهای زندگی آقاست: «آقای بزرگ تشریف می‌آورد منزل ما و با ما جوا‌ن‌ها زیاد سخن می‌گفت و سؤالات ما را پاسخ می‌داد. جای ما بایلوغ، مرکز دایچوپان، بود که همه از اهل‌سنت بودند. معلمین مکتب همه سنّی بودند. من علاقۀ خاصی به او داشتم. مطابق فهمم از عقاید و احکام بیان می‌فرمود. گاهی سوره‌های آخر قرآن را برایم ترجمه می‌کرد. قاضی محمکه که تقریباً دوصد متر خانه‌اش با ما فاصله داشت، گاهی مناظراتی با آقا داشت و هرکس به‌خوبی می‌دانست که شخص غالب آقا بود. این سفر، سفر آخرش بود و مریض بود، من با برادرم حمیدالله (دکتر حمید رفیعی) کنارش نشسته بودیم. آن زمان صنف 8 و 9 بودیم برای صنف 10 باید کابل می‌رفتیم. در صحبتهای شیرینش فرمود: "فرزندانم، زمانی که کابل رفتید مواظب باشید که گوشت خوک نخورید." من تعجب کردم که آقا چه می‌گوید، گوشت خوک کجاست. به هر صورت گفتیم: "چشم". بعد حالش خوب نبود و آخرین خداحافظی را با پدرم کرد و انگار الهام شده بود که باید برگردد و برگشت. ما صنف 10 لیسۀ ابن‌سینای کابل، لیلیه قبول شدیم. هفته‌ای دو شب، سیب‌زمینی، زردک، میوه و چند تکه کالباس سرخ رنگ، که قوطی خارجی داشت، برش زده کنار بشقاب ما اضافه می‌کردند. گفتیم: "این گوشت چیست؟" دوستانی که قبل از ما بودند گفتند: "می‌گویند گوشت خوک است، از خارج است!". من و برادرم دکتر حمید گفتیم: "ما گوشت خوک نمی‌خوریم. آنها گفتند بدهید ما بخوریم." در این زمان ناگهان به یاد نصایح آقای بزرگ افتادیم و در فکر عمیق فرو رفتیم که ایشان چگونه چنین چیزی را به ما گوش زد کردند که "کابل رفتید گوشت خوک نخورید" من یقین کردم که الهاماتی بر قلب مبارکش وارد می‌شده، و الا چنین پیشگویی از طرف شخص عادی محال است.»
15. برقراری رابطه مردم با دولت
یک از اموراتی که آقای بزرگ به آن توجه داشته، برقراری رابطه مردم با دولت است. این نوع فعالیت‌ها در دهۀ پایانی عمر آقاست.  عمده فعالیت‌هایش در این دوره، متوجه ترمیم رابطۀ مردم هزاره با دولت است. او می‌خواهد چهرۀ ملی و مؤثری از مردم به حکومت نشان دهد. سعی می‌کند از نفوذ خودش استفاده کند و در کارهای اداری و دعواهای حقوقی از حق مردم دفاع کند. تلاش دارد که مردم را به سهم‌گیری در مناسبت‌های ملی و دولتی دعوت کند.
16. سلوک معنوی
آقا بزرگ در شبانه‌روز، برنامۀ عبادی مشخصی داشت. قرائت قرآن کریم، ادعیه، انجام نوافل و نماز شب از برنامه‌های همیشگی بوده است و به تأکید نقل شده است که ماه مبارک رمضان سال آخر عمرش، 14 قرآن ختم کرد و این علاوه بر انجام نوافل و باقی مناسک مربوط این ماه بوده است. در منطقۀ «قاش کاظم» بلندی دور از آبادی، عبادت‌گاه داشت و دورش را سنگ چیده بود. همیشه آنجا می‌رفت و به عبادت مشغول می‌شد. به‌نقل از یکی از دخترانش به‌نام بی‌بی معصومه که سال‌های آخر عمر آقا ملازم و همدم ایشان بوده، آمده است: «در تمام فصل‌های سال پیش از آذان صبح بیدار می‌شد. من برای وضویش در آفتابۀ مخصوص، آب آماده می‌کردم. مشغول عبادت می‌شد و تا طلوع آفتاب، نماز، تلاوت قرآن و دعایش ادامه داشت.»
یکی از فرزندانش (دکتر سید محمد مظفری) می‌نویسد: «کودکی شش و هفت ساله بودم و پدرم بیشتر اوقات من را باخود می‌برد و مکانی به نیت مسجد برای خود در پشت تپه‌های خانه ساخته بود. به نماز می‌ایستاد و اشک‌هایش جاری می‌شد. هر وقت به نماز مشغول می‌شد، همین حالت را داشت.»
هر آدمی که دارای فکر و اندیشۀ درست باشد، در مراحل زندگی و عمر خود، به‌خصوص در مراحل پایانی عمرش، علاوه بر کارهای آفاقی، به عوالم انفسی نیز می‌پردازد. طبق گفته‌ها در این سال‌ها، به‌خصوص سال‌های آخر عمر، یکی از کارهای عمدۀ آقا، عبادت بوده است. میزان شب‌زنده‌داری‌هایش بیشتر است. همیشه جانمازش پهن است و تعقیباتش طولانی. تأملات معنوی در سیما و رفتارش تأثیر کرده است. این حالت نشان از این داشته که نوعی آرامش در کارهایش دیده می‌شده است. دیگر آن میل‌های گاه و بی‌گاه، رفتن و سفر و کوچ در درونش فروکش کرده بوده. بخش بیشتر اوقات روزانه‌اش به مطالعه و سرودن شعر می‌گذشته. عمده‌شعرهایش که عبارت باشد از چند منظومۀ حماسی مذهبی در همین سال‌ها سروده شده است. 
17. میراث ماندگار
بنا به آنچه که اشاره شد، گذشته از خدمات علمی، فرهنگی و اجتماعی آقا بزرگ باغچاری، میراث ماندگار معنوی و از ویژگی‌های بارز او، طبع شعر و دیوان بجا ماندۀ اوست. به‌طوری که در یک مجلس شعرهایش را می‌سروده و می‌نوشته و نیاز به تجدیدنظر نداشته است. از او دیوان شعری باقی مانده که به فهرست آن اشاره می‌شود:
1. در مدح و منقبت مولای متقیان امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب (علیه السلام)
2. قصیده‌ای در مدح حضرت یحیی بن زید (رحمت الله علیه)
3. در پی بی‌وفایی دنیا
4. دانش
5. مرثیه
6. مصیبت امام حسین (علیه السلام)
7. در مصیبت حضرت ابا عبدالله الحسین (علیه السلام)
8. قصه هشام بن عبدالملک مروان با مرد نیکو منظر عراقی
9. منظومۀ عاشقانه حیدر بیک و سمنبر
10. جنگ سر آب، یا آغاز نبرد صفین
11. قیام توابین.
18. وفات:
آقای کلان، در سحرگاه 26 سرطان (خرداد) 1346، در حالی که 64 سال عمر داشته است، دار فانی را وداع می‌کند. با انتشار خبر فوت آقا، جمعیت زیادی از تمام ناوۀ باغچار در منطقۀ قبرستان قول بیتو جمع می‌شود. در واقعۀ فوت و دفن آقای باغچار خاطرات زیادی گفته شده است، ازجمله از آخوند باغچار است که نقل شده که مرحوم ملانظر، وقتی می‌بیند خلایق خرد و کلان جمع شده و هر کدام به سهم خودش تلاش دارد که در این دفن شرکت کند، در حالی که نشسته بوده و دست بر پیشانی داشته، آیۀ 26 سورۀ آل عمران را تلاوت می‌کرده است: «تعزُّ من تشاءُ و تذلُّ من تشاءُ».
از نکات قابل‌توجه در وفات سید رجب آقا، این است که تا آن زمان سابقه نداشته است که بعد از وفات کسی، چه  عالم و چه غیرعالم، چهل روز عزاداری و قرآن‌خوانی برای کسی گرفته باشد. اما در وفات آقای کلان باغچار، تا چلهمین روز در گذشت او مراسم فاتحه  و قرآن‌خوانی بر پا بوده و مصارف آن را مردمی تهیه کرده و هر منطقه‌ای با گوسفند و نان پخته از این مراسم پذیرایی می‌کرده‌اند. و در این مدت، خیمه‌ها بر قبر آقا بر پا بوده و از مناطق اطراف باغچار: از ارزگان، دایچوپان، و دیگر مناطق ارتباطی با باغچار، اعم از هزاره و پشتون‌، دسته‌دسته و گروه‌گروه برای فاتحه و عرض تسلیت به باغچار می‌آمده‌اند. بزرگان مناطق اطراف، اعم از شیعه و سنی، از فقدان آقا بسیار متأثر بودند. غم‌شریکی و اظهار همدردی می‌کردند و از خدمات علمی و عملی آقای کلان و خاطراتی که از او داشتند با حسرت و اندوه سخن می‌گفتند.
در باره علت در گذشت زود هنگام آقای بزرگ آمده است که از سوی بزرگان پشتون ارزگان مسموم شده است. در روزهای قبل از مریض شدن، آقا در ازرگان بوده و یکی از بزرگان پشتون ارزگان او را مهمانی می‌کند و بعد از برگشت در باغچار علایم مریضی ظاهر می‌شود و روز به روز شدت پیدا می‌کند تا بالاخره او را از پای در می‌آورد. به نقل از خود آقا، فلان اوغان مرا مسموم کرد. بعد از غذا احساس درد  و مریضی در خود کردم که هر روز این مریضی بیشتر می‌شد. 

نکوداشت سید رجب آقا در قم

کتاب «بیدارگر پارسا» نام مجموعه‌ شعرهای به جا مانده از مرحوم سید رجب‌علی جلالی ارزگانی است که نواسۀ او سید ابوطالب مظفری گرد‌‌آوری و تصحیح کرده است. این کتاب را مؤسسۀ انتشارات عرفان در ۴۸۰ صفحۀ رقعی منتشر کرده است.

این کتاب با مقدمۀ سید ابوطالب مظفری آغاز می‌شود. در ادامه شناخت‌‌نامه مفصل شاعر در شش بخش با عناوین گذر ایام، خصایل و سجایا، حاصل ایام، فرزندان، دوستان و هم‌روزگاران و فرجام سخن تنظیم شده است. زندگی‌نامۀ شاعر از خاطرات پراکنده و روایت‌های شفاهی از زبان اعضای خانواده، دوستان و آشنایان تشکیل شده است. مجموعه شعر‌های شاعر حدود ۲۷۱ صفحه از کتاب را در بر می‌گیرد که شامل چند قصیده، یک منظومه عاشقانه با نام حیدربیگ و سمنبر و تعدادی منظومۀ حماسی و مذهبی است.

خانوادۀ سید رجب‌علی جلالی ارزگانی از آوارگان دورۀ عبدالرحمان بودند که بعد از تصرف زمین‌های‌شان در دای‌چوپان، در منطقۀ کوهستانی به نام باغچار ساکن شدند. زندگی‌نامۀ شاعر در واقع بخشی از تاریخ شفاهی مردم هزاره ارزگان است که بعد از فروپاشی را به تصویر کشیده و از تلاش جمعی مردم آن سامان، برای بازسازی دوباره ساختار از هم پاشیدۀ زندگی حکایت می‌کند.

مراسم رونمایی از کتاب بیدارگر پارسا در سال 1402 در قم.

درسال 1402 مراسم نکوداشت باشکوهی در مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، با حضور پرشور علما و طلاب حوزه علمیه قم، برای تجلیل از مقام علمی و خدمات مرحوم آقا بزرگ، برگزار گردید. در این نکوداشت از کتاب «بیدارگر پارسا» که حاوی مجموعه اشعار ایشان است، نیز رو نمایی شد.